Ажаһуугшадай байдал һайжаруулха, хониной мяха, нооһо наймаалжа, экономикын байдал дээшэлүүлхэ зорилготойгоор тус түлэблэл бэелүүлэгдэхээр хараалагдана. «Семейная ферма. Забайкалье» гэһэн хизаарай түлэблэлэй шугамаар ажаһуугшад миинтээр мал абажа, ажахыдаа хонин һүрэг үсхэбэрилхэ аргатай болохо. Хүршэ Буряад орондо хэдэн жэлэй туршада иимэ дүршэл амжалтатайгаар нэбтэрүүлэгдэнэ. Россиин Буддын шажанай заншалта Сангхын хамба лама Дамба Аюшеев «Социальная отара» гэһэн түлэблэл һанажа, дэмжэлтэ үзүүлхыень Россиин Юрэнхылэгшэ Владимир Путинда хандаһан байна. Тэрэ үүсхэлынь дэмжэлтэ абажа, түлэблэл бэелүүлэгдэжэ, мал тэжээхэ зон хамба ламада хандажа эхилээ һэн. Мал арьбадхаха дуратайшуулда зуһаг хонид тараагдажа, тэдэ хэды жэлэй үнгэрһэнэй удаа түлэйнгөө зарим хубииень һөөргэнь бусааха ёһотой. Хэрбэеэ 300 толгой абаа һаа, нүгөө жэлынь 100 толгойень бусааха ушартай. Буряад орондо энэ программа 2014 онһоо эхилһэн, хони арьбадхаха дуратайшуул жэл бүри олон болоно гэжэ тэмдэглэлтэй. Байгша ондо Буддын шажанай заншалта Сангх хонишодто хүндэлэлэй тэмдэгүүдые барюулжа эхилһэн байна. «Мянгатан» гэһэн хүндэлэлэй тэмдэгтэ «Ниигэмэй хонин һүрэг» гэһэн программада хабаадаһан хонишод хүртэжэ эхилээ. Хонидойнгоо тоо толгой 1000-һаа дээшэ болгожо, программын шэнэ хабаадагшадта хони тарааһан хүнүүд урмашуулагдана гээшэ.
Хонин ажалай талаар ажал ябуулдаг хизаарай мэргэжэлтэд энэ дүршэл аша үрэтэй гэжэ ойлгоод, нютагтаа хэрэглэхэ гэжэ шиидээ бшуу. Тойрогой Захиргаанай АПК-гай таһагые даагша Жаргалма Жаргаловагай тэмдэглэһээр, Буряад оронойхидой дүршэл ехэ туһатай, хони мал хүгжөөлгэдэ нүлөөтэй байна гээд хизаарай засагай зургаанда хандаһан байгаа. Хизаарай амбан захирагша Александр Осипов дэмжэлтэ үгэжэ, хизаарай Хүдөө ажахын яаман, тойрогой Захиргаанай АПК-гай мэргэжэлтэд «Социальная отара» гэһэн түлэблэлэй программа зохёожо, хони арьбадхаха дуратайшуулай хоорондо конкурс соносхоһон байха юм. Хүршэ Буряад орондо энэ түлэблэлдэ Сангхын мүнгэ һомолдог һаань, хизаартамнай олзын хэрэг эрхилэгшэд программын гарша дааха. Хони хараха дуратайшуулда мал түлөөһэгүйгөөр тараагдаха. Хэдэн жэлэй үнгэрһэн хойно малай түл бэшэ зондо (фермернүүдтэ) тараагдаха. Эсэсэй дүн гэхэдэ, малшан анхан хэды мал абаа һэм, тэды толгой бусааха болоно бшуу. Жэшээлхэдэ, 2021 ондо хони үсхэбэрилхэ хүндэ 400 толгой мал үгтэбэ гэе, 2023 онһоо эхилжэ, тэрэ хүн малайнгаа түлһөө бусаажа эхилхэ уялгатай. Түрүүн 80 толгой, удаадахи жэлынь 100 толгой, харин 2025 ондо 116, 2026 ондо 104 толгой зуһаг бусааха болоно. Тиихэдээ 2026 ондо малшанай абаһан бүхы малаа бусааһанай хойно өөртэнь мянга гаран толгой хонин үлэхэ ушартай. Жэлэй үнгэрһэн хойно 400 толгой эхэ хонинһоо 400 толгой хурьга абаха, намар тээшэ хүгшэн малаа мяхан болгожо тушааха аргатай байха.
Жаргалма Дамбадугаровнагай тайлбарилһаар, 5-6 жэл соо малшан малаа хоёр дахин олошоруулха аргатай. Тус программада хабаадаһан түрүүшын зондо 10 мянга гаран зуһаг хонид тараагдаха. Хүдөө ажахын мэргэжэлтэдэй мэдүүлһээр, 2021-2037 онуудта тойрог дотор хонидой толгой зургаа дахин олошоруулагдахаар хараалагдана, энэ хугасаа соо 50 гаран сая түхэригэй олзо оршо орохоор түсэб табигдана. Энэ зорилго бэелүүлхын тула хони үсхэбэрилхэ зониие олохонь шухала. Энэ талаар асуудал тойрогтомнай гаранагүй, юундэб гэхэдэ конкурсын соносхогдоодүй байхаһаа, хони арьбадхаха зорилготой 44 хүн хандаад байна. Эдэ хэд бэ гэхэдэ, үмсөөрөө мал үсхэбэрилдэг ба таряашанай-фермерскэ ажахы ябуулдаг зон болоно.
Программада хабаадаха дуратайшуул мал үсхэбэрилхэ буусатай, дулаан байратай, малай хоол нөөсэлхэ трактор техникэтэй, мал дээрэ хүдэлхэ ажалай дүршэлтэй байха ёһотой. Хонидой тоо толгой олон болгохын тула малшадай үүлтэртэ ажал, бэлшээриин, үбэлжүүлгын г.м. эмхидхэлэй ажалнуудые зүбөөр ябуулхань шухала. Хизаарай засаг зургаанhаа үгтэжэ байhан мал хайшан гэжэ зүбөөр ажаллажа олошоруулхаб гэhэн асуудал тобойн гарана.
Будалан нютагай фермер Батор Жаргалов энэ программада хабаадаха тухай мэдүүлгэ үгэнхэй. «Манай нютаг тала газарта нэмжынэ. Хони үсхэбэрилхэдэ зохид газар. Мал һайнаар ажаллабал, дүрбэ-табан жэл соо бэшэ, харин гурбан жэлэй хугасаада абаһан хонидоо тушаахаар лэ даа», - гэжэ тэрэ тэмдэглэнэ. Фермер Будаланай «Сунды добо» гэжэ газарта аба эжынгээ хүдэлжэ байhан нангин бууса дээрэ мал арьбадхана. 2012 ондо ажахыгаа олзын хэрэг эрхилэгшын (ИП) нэрэ зэргэтэй болгоод, хойто жэлынь хизаарай Хүдөө ажахын яаманай соносхоhон «Начинающие фермеры» гэhэн гүрэнэй дэмжэлтын грантда хүртэжэ, ажахыгаа үргэдхэжэ, мал, техникэ худалдан абаа. Фермер Б.Жаргалов мал үсхэбэрилгэдэ анхаралаа хандуулаа. Мүнөө фермерэй буусада эбэртэ бодо мал, адуун hүрэг, хонид, гахай г.м. үсхэбэрилэгдэнэ бшуу. Зундаа малайнгаа үбhэ тэжээл бэлдэхэ трактор техникэтэй. «МТЗ» болон хитад үйлэдбэриин тракторнуудтай, пресс-подборщигтой, үбhэ тармаха, сабшаха бүхы техникэ бии. «Будалан» ажахытай хэлсэжэ, эзэгүй буусыень арендээр абажа, тэндээ ажахынгаа ба үмсынгөөшье хони арьбадхадаг гээшэ. Ажахынь талмай 209 га газар болодог. Yнеэдынь симментал үүлтэрэй. Жаргаловтанай буусада хонидой байрлаха дулаан хашаар, дал, гэр, бани г.м. баригдаhан, худаг малтагдаhан. Апрель һарада эхэ хонидынь түрэжэ эхилхэ болзортой.
«Хүдөө гарабал, мал олоор бариха хэрэгтэй. Yсөөн мал хараад байhанай ашагүй. Малаа хаража, тэрэнээ hайнаар ажаллажа, үйлэдбэрииень наймаалжа, мүнгэтэйшье ба амандаа хэхэ хоолтой байха», - гэжэ Б.Жаргалов батална.
«Социальная отара» гэһэн программада орожо, хонин һүрэгөө арьбадхаха шухала зорилго табинхай. Тэрэнэй хэлэһээр, мал үсхэбэрилхэ зондо ехэ туһатай түлэблэл ябуулагдахань.
Эрдэни ЧИМИТДОРЖИЕВ.
