Түрүүшын больница
Агын тойрогой дэбисхэр дээрэ Европын эмнэлгэ дэлгэрүүлэгшэд Эрхүү нютагhаа гарбалтай акушер Варвара Вампилова, Ага нютагай түрүүшын фельдшер Ванчик Очиров гэгшэд байгаа. 1917 ондо Лэксэк Жабэ Санкт-Петербургда эмшэнээр, удаань граждан дайнай үедэ Забайкальск хотын сэрэгэй больницада, hүүлдэнь Шэтын 8-дахи участогта хүдэлжэ байтараа, нютагаа бусаhан юм. Нютагаа ерэхэдэнь, Ванчик Очиров угтан абажа, хоюулан эмнэлгын hалбари хүгжөөхэ талаар ехэ ажал ябуулаа. Эдэл Агын Буряадай тойрогой элүүр энхые хамгаалга эмхидхэлгэдэ үндэhэ hуури табигшад болоно.
Түрүүшын… Түрүүшын байхада, хэзээшье, хүндэ. 1919 ондо эмнэлгын байшан үүдэеэ сэлижэ, Агын врачебнэ амбулатори нээгдээ.
1920 ондо Россиин элүүр энхые хамгаалгын арадай комиссариат Агын аймаг руу эмнэлгын экспедици эльгээhэн байна. Экспедициин гэшүүд нютаг зоной бэеын энхэ элүүрые шалгаха, байра байдал хараха зорилготой байгаа юм. Тэндэ Лэксэк Жабэ ехэ ажал ябуулаа, «граждан дайнай hүүлээр 17 хүүгэд мүндэлдэг һаа, тэрэнэй 10-иинь наhа барадаг байна (мянган хүнһѳѳ)» гээд тобшолhон байна. Экспедициин hүүлээр аймаг дотор эмнэлгын байшанай барилгада мүнгэ гаргашалха ба эмнэлгын мэргэжэлтэдые эндэ хүдэлүүлхэ гэжэ дүн татагдаhан юм. 1921 ондо Алас Дурнын Республикын засаг 120 мянган түхэриг мүнгэ эльгээhэн байна. Энэл жэлэй августын 15-да Ага нютагта 5 үбшэнтэдые хэбтүүлжэ аргалдаг больница нээгдэhэн. Энэ үйлэ хэрэг тойрогой эмнэлгын түүхэдэ эхи табяа бшуу. Больницада врач Лэксэк Жабэ, фельдшернүүд Ванчик Очиров, Дарма-Базар Ринчино гэгшэд хүдэлжэ эхилhэн юм. Удангүй больница нэгэ мүhэн 12 үбшэнтэдые аргалха аргатай болоhон байна. Тэрэнэй хажуугаар үбшэн хүниие адаглаха, hамгадые нарайлуулха, нүрөө үбшэнhөө (оспа) тарилга табиха, хирургиин талаар арга ябуулха гэхэhээ эхилээд, ажалынь үргэдэһэн. Эдэ бүгэдые Лэксэк Жабэ бүридхэжэ, арга шадалаараа нютаг зоноо аргалдаг байhан.
Эдир наһандаа
Агын тала дайдада энэ хүнтэй уулзаhан лэ хүн «доктор» гэжэ нэрлэдэг байhан. Үнэхөөрөө, Лэксэк Жабэ тэрэ сагтаа гартаа домтой врач байhан юм.
Лэксэк Жабэ 1881 ондо Үбэр Байгалай можын Догой нютагта түрэhэн. Абань, сагаангууд омогой Засагай Гончик-Жаб, Шэтын семинари дүүргэhэн, тэрэ үедөө эрдэмтэй хүн байгаа, хоёрдохи зэргын хүпеэс. Ганса Росси гүрэндэ бэшэ, харин Итали, Швейцари, Германи, Франци гүрэнүүдээр Базар Барадинтай ябажа, аралжаа наймаа ябуулдаг байhан. Энэ айл 2 хүбүүдтэй hэн ха: Сэрэнжаб ба Лэксэк. Сэрэнжаб хүбүүниинь мал үдхэжэ, баян болоhон юм. Лэксэк хүбүүн хара багаhаа hүбэлгэн, эрдэм номдо дүрэлжөөтэй байhан. Тиигэжэ отогойнь нэгэ үбгэжөөл Лэксэгтэ хуушан монгол хэлэ ба түбэд үзэгүүдые заажа, хүбүүндэ Шэтын эхин шатын гимназида орохыень дурадхаһан байха юм. Тиигэжэ Лэксэк гимназиин hурагша болоhон намтартай. Гимназияа дүүргээдүй Лэксэгые абань дасан руу үгэhэн байна. Тэрэ сагта айл бүхэн хүбүүдэйнгээ нэгые дасанда хубарагаар үгэдэг заншалтай байhан юм. Хүбүүн дасанда байха сагтаа хэды дахин тэрьедэhэн, лама болохо хуби заяагүй байшоо. Дасанай ажабайдал хүбүүндэ тиимэшье тааруу байгаагүй. Тэрьедэхэ бүринь аба эжынь hөөргэнь дасан асаржа тушаадаг байhан. Нэгэтэ Лэксэк дасанhаа гаража тэрьедэхэдээ, аяар холын Санкт-Петербург хото хүрэтэр ошоhон ха. Петербургда эрдэмтэд Ц.Жамцарано, Б.Барадин Лэксэгтэ ажал оложо үгэhэн. Ажалай хажуугаар Черняевай эмшэнэй курс ба профессор Лесгафтын hургуули дүүргэhэн намтартай.
Петербургда Александр Бадмаевтай уулзахадаа, «врач мэргэжэлтэйб, гэртээ бусахаяа hананаб» гэжэ хэлэhэн ха. Тиихэдэнь Александр Бадмаев: «Танай хүсэл намда ехээр hайшаагдана. Эндээ байгаад лэ hурагты. Мүнгөөр туhалхаб», - гэжэ харюу үгөө.
Гончикжаб абань Итали гүрэн ошожо ябахадаа, Санкт-Петербург хүбүүндээ ерэhэн ха. «Би врач болохо зорилготойб», - гэжэ Лэксэк абадаа хэлэhэн байна. «Зүб лэ даа. Манай нютагта доктор хэрэгтэй болоод байна, хүбүүмни! Ахайшни бодо малаа hайн үдхэжэ ябана. Үхэр малнай олон. Врач бололши, бидэ шамдаа туhалхабди. Үглөөдэр Итали гүрэн гаража ошохомни, шүрэнүүдые худалдажа абахаяа...» - гэжэ абань хэлэhэн юм.
Оюутан хаһань
1903 ондо Лэксэк Жабэ Урта нютагhаа гарбалтай Должит Дашиева басагантай ниилэжэ, нэгэ амин болоhон. Тиигэжэ Должит нүхэртэеэ Санкт-Петербург хото ошоhон түүхэтэй. 1910 ондо Лэксэк Жабэ Юрьевск хотын эмнэлгын дээдэ hургуулиин оюутан болоhон. Хэшээлэй хажуугаар тэрэ лаборантын ажал хэдэгшье hаа, түлбэритэ hургуулида hуража байхадаа, мүнгөөр ядалдадаг байhан. Тэрэ үеын дансануудые hэргээн бодхоожо харахада, Лэксэк Жабэ «hургуулиингаа мүнгэ мүнөө түлэхэ аргагүй байнаб. Хэшээлдэ болон практическа хэшээлнүүдтэ хабаадалсахыемни зүбшөөгыт» гэжэ хэдэн дахин гуйлта бэшэhэн. һуралсалайнь түлбэри ехэ байhан. Тиибэшье 1915 ондо июниин 1-дэ Лэксэк Жабэ табан жэл hуража, дээдэ hургуулияа түгэсхөөд, үнэмшэлгэтэй боложо гараhан, тэрэ үнэмшэлгэ дээрэнь «Гончик-Жапов Лыксок» гээд нэрэнь бэшээтэй байhан юм. Мүн ажалдаашье, арад зондоошье «Жабэ Лэксэк» гээд нэршэhэн намтартай.
245 дугаар буряад лазарет
Дэлхэйн нэгэдэхи дайн эхилжэ, энэ дайнда олон буряадууд хабаадаhан. Сэрэгтэ татуулhан буряадууд газар малтажа, бэеэ хамгаалха бэхилэлтэнүүдые болон дайнай боложо байhан газарта бүхы хара ажал хэдэг байhан. Хатуу хүндэ ажалhаа, муу эдеэ хоолhоо олон буряадууд үбдэжэ эхилhэн ха. 1915 оной 2-дохи хахадта Санкт-Петербургын Благовещенская гудамжаар 245 дугаартай буряадуудай лазарет нээгдээ. Эндэ ганса буряадууд арга абадаг байhан. Лэксэк Жабэ лазаредэй врач болоод, зониие нилээд абарhан юм. Тиихэ зуура тэрэ сагта хамба ламын тушаалда ябаhан Д-Д.Итигэлов «Общебурятское общество» гэhэн эмхи нээжэ, буряадуудhаа мүнгэ татажа эхилhэн түүхэтэй. Богонихон саг соо 86010,72 түхэриг сугларжа, мүнгэнэй хахадынь буряад лазаредтэ тэдхэмжэ боложо үгтэhэн ха. Тиигэжэ 1915 оной ноябрь hараhаа эхилээд, 1916 оной июль hара болотор тэндэ 113 буряад сэрэгшэд арга абаһан байна.
1919 ондо 245 дугаар буряад лазарет хаагдаhан.
Хэтэ мүнхэдөө үлэхэ
Хэсүү хүндэ хубисхалай үедэ Лэксэк Жабэ нютагаа этигэл дүүрэн, хүсэ шадалтай бусаа. Тэрэ сагта тиф үбшэн hүжэржэ, арад зон нилээд зоболон үзэжэ байhан. Нютагаа ерэжэ, Лэксэк Жабэ унтаха нойргүй, бэшэ эмшэдтэй бэеэ гамнангүй, халдабарита үбшэ саралсажа эхилhэн байна.
Лэксэк Жабэ докторой мэргэжэл шудалхынгаа урда тээ нилээд хүндэ ажалнуудые хэжэ зүдэржэ ябаа, тиигэжэ абари зангынь улам хатуужаhан гээшэ. Хэлбэришэгүй зоригтой байhан тухайнь тэрэ үеын данса саарhанууд гэршэлнэ. 1930-аад онуудаар тиф үбшэн үргэнөөр дэлгэржэ, олон хүн энэ үбшөөр үбдэhэн. Лэксэк Жапович үбшэнтэниие аргалжа, бэеэ гамнангүй, зондо туhалжа ябаhаар, өөрөө үбшэндэ халдажа, хэдэн дахин хүлдөө операци хүүлэhэн. Нэгэ хүлгүй болоhоншье һаа, энэ хүн 1937 он болотор зониие аргалжа, хэдэн зоной ами наhа абаржал ябаhан байна. 1937 оной майн 17-до хамалганда абтажа, түрмэдэ наhа бараhан.
Агын түрүүшын врач Лэксэк Жабэ арад зоной сэдьхэлдэ хэтэ мүнхэдөө мүр сараа үлөөhэн гээшэ.
Валентина ЦЫРЕНЖАПОВА Д.Б.Батоевой, С.Д.Батоевой «Первый врач», Ц.Цыреновэй «Первые…» номуудhаа оршуулба.
