Хүүгэдые үршөөдэг
Римма Гавриловнагай мэдүүлһээр, Һахайн хүнхэртэ нэгэл отогой зоной ажаһуудаг Дээдэ Һахай (Нүхэ-Нуур), Дунда Һахай (Нагалаг), Бэсэгэн Һахай (Тэбхэсэр) гэһэн буряад нютагууд оршодог. Мүн тойрогоймнай нангин шүтөөнэй газар Алхана ууладал, Һахайн хүнхэртэ агы нүхэтэй Хабсагай гэжэ хада бии юм. Тэндэхи буряадууд агы нүхые эхэнэр хүнэй умайда адлишаажа (ассоциировать), тэрээн соогуур гарабал, үри хүүгэдые үршөөдэг гэжэ этигэдэг шуу.
Сохёог, Хүндэлэн…
Нагалагайхидай нангинаар шүтэдэг Улаан хада хадаа газарай нюрууһаа 200 м үндэртэй. Улаан шабартай һэн тула иигэжэ нэрлэгдэһэн ха. Тиихэдэ Нагалаг нютаг тойроод байһан хадануудай дунда тон үндэр (250 м) Сохёог гэжэ хада бии. Үбэртэнь Анторог гэһэн багахан һуурин оршодог. Анторогой залуушуул:
Нэрһэндэмнай дурлаа хадаа
Нэрэтэй Сохёогтомнай гараарайт,
Нэгэндэмнай дурлаа хадаа
Манай бэри (хүрьгэн) болооройт, - гэжэ дуулалдадаг байһан ха.
Мүн Һахайн хүнхэртэ үргэлжэ хада уулануудта хүндэлэн «зогсошоһон» хада бии. Тиимэһээ тэрэ хада Хүндэлэн гэжэ нэрлэгдэһэн байна.
Буряад үгэһөө нэрэнь «үндэһэлөө»
Һахайн хүнхэртэ Маармаг, Гунайн хада, Хүхэ Мүнгэн, Мохойлто г.м. өөрын удха дааһан хада ууланууд олон. Маармаг хада «маараха» гэжэ үгэһөө гараһан гээд ойлгуулагдана. Юуб гэхэдэ, энэ хадын үбэрһөө малай бэлшээри эхилдэг байһан. Харин Гунайн хада мориной наһа тэмдэглэһэн «гунан», үгы гэбэл «гүүн» гэжэ үгэһөө үндэһэтэй ха. Хүхэ Мүнгэн хадын ташалан ялагар хашарһануудаар хушагдаһандал мүнгэтэдэг тула иимэ нэрэ абаһан. Харин набтар аад, налуу, хабтагар, мохоо оройтой хадань «мохоо» гэжэ үгэһөө Мохойлто гээд нэршэһэн юм.
Анторог
Энэ газарта нютагжажа ерэһэн Антон гэжэ хүнэй нэрээр Анторог һуурин нэршэжэ болоо гэһэн тухайламжа бии. Анхан эндэ мэргэн ангуушад болон түмэршэ дархашуул ажаһууһан. Эгээл тиимэһээ «түмэр сохихо» гэжэ үгэһөө хажуудахи хадань Сохёог нэрэ абаа ёһотой гэһэн һанамжа зоной дунда ябадаг.
ХАРХОРУМ
1220-1260 онуудта Монголой хаанта засагай Хархорум хото ниислэлынь байһан гэжэ мэдээжэ.
Хархорум хотын нэрэнь тойроод байһан шулуулиг хадаһаа үндэһэлжэ, «хара» (чёрные) ба хүрэм (камни) үгэнүүдһээ бии болоһон ха. Тэндэ эрдэмтэд малталгануудые хэхэдээ, тэрэ газарай түүхэ хөөрэһэн эд хэрэгсэлнүүдые олоһон юм. Тэдэнь мүнөө үедэ Монголой Үбэр-Хангай аймагай Хархорин һомондо оршодог «Хархорум» гэһэн түүхын-археологическа музей соо хадагалагдадаг. Музей 2011 оной зун нээгдэһэн байна. Музейн экспозицинууд «Шулуун зэбсэгтэ үе», «Хүрэл зэбсэгтэ үе» ба «Монголой хаанта засаг» гэһэн секцинүүдтэ хубаагданхай. Аяншалагшад энэ музей соо шулуун, хүрэл зэбсэгтэ үеын хэрэгсэлнүүдһээ гадна Чингис хаанай болон Үгэдэй хаанай үеын мүнгэн хашарһа, Хубилай хаанай пайзанууд, Хархорум хотын багахан дүрсэ (макет) г.м. юумэнүүдые хараха аргатай. Музей соо номой сан, семинар, лекци г.м. хэмжээ ябуулгануудые үнгэргэхэ танхим, урдын эд хэрэгсэлнүүдые шэнэдхэн һэргээхэ мастерскойнууд, гарай бэлэгүүдые худалдаха алаабхи г.м. хүдэлдэг ха.
ХАРА БАЛГАС
Уйгурай хаан түрэ VIII-IX зуун жэлнүүдтэ Хара-Балгас (Орду-Балык) ниислэл хототой байһан юм.
Хара-Балгас Монголой дэбисхэр дээрэ, Орхон голой зүүн эрьедэ, Монголой хаанта засагай Хархорум хотоһоо 17 модоной зайда оршодог. Урдын энэ хото олон дабхартай шулуун гэрнүүдтэй, 12 метр үндэртэй хэрэм ханануудтай хорёотой, зуу мянган ажаһуугшадтай һэн, теэд 840 ондо дайсадай добтолгоһоо һандарһан ба шатаһан гээд vyboroved.ru сайт мэдээсэнэ. Харин ru.wikipedia.org сайтын баримтануудаар, ород аяншалагша Падерин 1871 ондо Хара-Балгас хото обёорһон ха. Тэрэнэй удаа 1889 ондо Сибириие болон Түб Азиие шэнжэлэгшэ Николай Ядринцев Орхон гол шадархи газарнуудые шэнжэлхэеэ экспедицидэ гараһан. 1891 ондо археолог, этнограф Василий Радлов һандарһан Хара-Балгас хото руу суута Орхоной экспедици эмхидхэһэн ба хүтэлбэрилһэн байна. Мүнөө тэндэ урдын хотын үйлсэнүүдэй, самхаг һүмын (пагода) г.м. үлэгдэлнүүд бии.
Долгор РАДНАБАЗАРОВА.
