Жэшээнь, Шандали нютагай, Россиин Федерациин хүндэтэ газар эсхэмжэлэгшэ, Бадма Цыреновичэй наһанай нүхэр Лхамацырен Жигжитовнагай дүү хүбүүн Бато Жигжитовэй хөөрэһөөр, тэрэ 1954 оной зун, долоодохи ангиин һүүлээр, Шандалиингаа Свердловэй нэрэмжэтэ колхозой үбһэшэдэй бригадада Ара-Элеэ гэжэ газарта ябажа байтараа, 2-3 бүһэтэйшүүлэй «Сэрэнэй Бадма гэгшэ Жабай Жигжидэй басаган Һамасэрэниие һамга абажа, айл болобо» гэжэ хөөрэлдэхыень дуулажархёод, өөрөөш мэдэнгүй, «Одоол хуряахайтай болоо хаб», - гээд, зониие энеэлгэһэн ха. «Тэрэ зунһаа хойшо Батамүнхэ ахай, би, Манзаргаша дүү хүбүүмни хуряахайтай болоо һэмди. Бадма хуряахаймнай хамтыншье ажал һаань, түрэлхидэйш хэрэгтэ бэеэ гамнангүй ябаһан. Ажалайнгаа амжалтаар, урин зулгы, зохидхон зангаараа, юушье багтааха гүнзэгы, уужам сэдьхэлээрээ арад зондоо аргагүй ехэ хүндэтэй болоһон хүн юм», - гэжэ мэдүүлһэн байна.
Үетэн нүхэд соогоо урдалхуу, тэдэнээ дахуулжа ябаха шадабаритай байһан тухайнь суг һураһан нүхэдһөөнь дээрээр хэншье мэдэхэгүй гэхэдэ болохо. Ажалай ветеран Норжимо Цыденова эгээл Бадма Цыреновичэй эдээхэн шанарнуудые тэмдэглээд, иигэжэ үргэлжэлүүлбэ:
- 1938-1939 онуудай һуралсалай жэлэй эхилхэдэ, бидэ һургуулида орообди. Тэрэ үедэ 4 классай, түлеэгээр түлэгдэдэг модон һургуули байгаа. Дүрбэн класс дүүргэһэнэй удаа багшанар һурагшадаа Табтаанай абаашажа, шалгалта тушаалгадаг бэлэй. Намарынь һургуулида һурахаяа Табтаанай ошодог һэмди. Табтаанайн дунда һургуулида бүхы Дулдаргын аймагай колхозуудай хүүгэд һурадаг байгаал даа. Бадма Цыренович ехэ һонюуша, солбон, хүнгэн һэн. Багшын хэлэһэн материал дэбтэр соогоо бэшэжэ абахадамнай, Бадма Цыренович бэшэдэггүй, һайнаар шагнаад, бултыень толгой соогоо ойлгожо, хадуужа абадаг, гэрэйнгээ даабаришье дүүргэжэ байһаниинь харагдадаггүй һэн. Зүгөөр ходо «дүрбэ», «табаар» һураһан лэ даа. Маанад соогоо тэрэ түрүү ябадаг, хүшэр хүндэ ажалһаа оройдоошье арсадаггүй байһан.
«Согто-Хангил» хүдөө һууринай захиргаанай толгойлогшо Владимир Цыремпилов нютагай ажалша малша арад зоной Бадма Цыреновичые ехэ һайнаар, дулааханаар дурсадаг, «зоной, олоной түлөө шармайжа, байдалыень һайжаруулха гэжэ оролдоһон хүн» гэжэ мүнөө болотор хөөрэлдэдэг тухай мэдүүлбэ. Эдэ үгэнүүдыень гэршэлжэ, XXII партсъездын нэрэмжэтэ колхозой гэшүүд дурсалгануудтаяа хубаалдана.
- Аргагүй бэрхэ, ябахагүй хүниие ябуулха, хүгшэнш байг, залууш байг – бултантайнь хөөрэлдөөд лэ, юумэндэ ядахагүй, оромыень олоод лэ байдаг хүн һэн. Хошонгууша, заал һаа энеэжэ ябаха, хүниие оройдоош зэмэлжэ, хараажа байхагүй. Зохидоор хүнтэй хөөрэлдэхэдэнь, бүхы юумэн урагшатай, малшад булта хэлэһэн үгэ соонь ябадаг һэмди. Би 1956 ондо һая малда ороод байгааб. Тэрэ үедэ бүхыгөө морин тэргээр шэрэдэг, ветеринар, өөрөө бригадир морёор бүхы соорхой ябадаг байгаал даа. Һүүлдэ Бадма Цыреновичэй колхоздо түрүүлэгшээр хүдэлжэ ороходонь, машинаар ябадаг болоо һэн. Тэрэнэй хүдэлхэ соо унаагаар, трактор техникээр, үбһэ хулһаар нэгэш ядалсаагүйбди, тэрэ үедэ түрүү колхоз байгаал даа. Соёлой байшанай баригдажа байха үедэ өөрөө орой дээрэнь гараад гүйжэ ябаха. Дүрэ буляалдаата барилдаагаар Бадма Цыреновичэй дурасхаалта турнир нэгэл алгадааб, бэшэ мүрысөөнүүдыень 19 жэл ябажа хараһан байнаб, - гэжэ нэрэ солотой хонишон Пётр Борокшонов хөөрөө.
Энэ колхозой гэшүүн ябаһан Цыпелма Санжиевагай мэдүүлһээр, хонишодой бригадада ажал хэжэ ябахадань, Бадма Цыренович түрүүлэгшэ боложо ерэһэн байна. «Тэрэ үедэ залуу хүн, хамсыгаа шаман, ажал хэжэ, үдэр бүри хүдөөгүүр малшадаа эрьежэ ябаха. Тиихэдэ колхоз ондоо системээр хүдэлдэг, һая олзо оршотой боложо байгаал даа. Урдын сагһаа колхозой гэшүүд ажалта үдэрөөрөө мүнгэ абадаг һаа, 1961 онһоо хойшо салин абадаг болоо аа гү гэжэ һанагшаб. Тэрэ үедэ нютагыемнай өөдэнь татажа ороһон хүн лэ даа. Хүн зондоо хүндэтэй даа, өөрынгөө һайхан сэдьхэлээр үгөө дуулгажа шадаха, хүниие зэмэлжэ, занажа байхашьегүй – иимэ хүтэлбэрилэгшэ ябаһан. Хэн ямараар ажалаа хэнэб, хонишон хониёо яагаад адуулнаб, тракторист ажалдаа ямараар ябанаб гээд лэ колхозойнгоо бүхы байдал шалгажа ябадаг байгаа гээшэ бэд даа. «Зунай сагта хониёо эртэ гаргагты. Үглөөнэй һэрюугээр гаргажа, һайн ногоондо бэлшүүлээд, үдын халуунда хургуулаад, үдэшын һэрюундэ адуулжа, хониёо таргалуулха ёһотой. Будаланай оройдо гараад дурамбайдааб, зуһаланда байһан хонишодой хэниинь хэдыдэ бодоноб гэжэ хуу хаража байдагби» гэжэ хэлэдэг һэн. Нютагаймнай зон Бадма Цыреновичэй дээшээ дэбжүүлэгдэжэ, Ага ошоһон хойнонь түрүүлэгшээрээ ябаһан һаа, нютагтамнай үшөөл ехэ юумэ хэхэ һэн гэжэ хөөрэлдэгшэ бэлэй», - гээд Цыпелма Санжиева дурсана.
36 жэлэй туршада нютагайнгаа колхоздо хүдэлһэн, түрүү һаалишадай нэгэн, Ажалай Улаан Тугай орденоор шагнагдаһан Махабадарова Цындыма эгэшэ аймагай хэмжээнэй суглаанда Бадма Цыренович Цыреновтэй ошолсоһон тухайгаа хөөрэжэ үгэһэн байна: «Гоё һайхан зунай саг байгаа. Тиихэдэ Сагаалжада зуһажа байгаабди. Будаланай фермын зуһалан Анхабайда Һаалишадай үдэртэ зорюулагдаһан суглаан боложо (хэды он байһыень һананагүй), Бадма Цыреновичтэй һуугаад ошолсоо бэлэйбди. «Монгол орон» гэжэ дуу дуулаха дуратай һэн. Тэрэ дууень дуулалдажа байгаад ошоһоноо мартадаггүйб. Бадма Цыренович малшадаар ябахадаа, эдихэ хоолтой гү, үгы гү гэжэ үхэг юумыень нээгээд харадаг байһан гэлсэгшэ. Тиимээр хүн зоной байдалда һанаагаа зободог, һайхан сэдьхэлтэй хүн һэн даа».
Согто-Хангилай колхоздо мал үрэжүүлэгшээр хүдэлһэн Шойжилма Чимитова видео-дурсалга соо Бадма Цыреновэй бэрхэ хүн байһыень, хүн зондо зохидоор хандажа дуугардагыень, хүхюу зантай, хүниие гасаалжа, хошонложо ябадагыень, ажалдаа хананхатайгаар, харюусалгатайгаар хандадагыень онсо тэмдэглэһэн байна. Харин хонин һүрэг арьбажуулха хэрэгтэ наһаяа зорюулһан, һаалишаншье ябаһан Лыгжима Базарова баһал зохид хандасатай, хүхюу зантай хүн байһыень зүбшөөжэ: «Элдэбээр хандадаг, энэ тэрэ гэхэ түрүүлэгшэнэр ябадаг һааб даа. Зүгөөр Бадма Цыреновичые муу гэхэ хүн олдохогүй. Хүдөөгүүр ябахадань, элдэб юумэн ушардаг, һогтуу элүүршье байдал алил үзэгдэдэг лэ һэн бэзэ даа. Балай тэрээндэ Бадма Цыренович сухалаа хүрэжэ байхагүй, нэгэл зангаар, номгоноор хөөрэлдэдэг, хүн зондоо хүндэтэй түрүүлэгшэ байһан», - гэжэ нэмэбэ.
Жолоошон ябаһан Цырен-Дондок Сунраповай дурсалгаар, түрүүлэгшэ Бадма Цыренович миин кабинет соогоо һуужа байдаггүй, ядаһан зондо зорюута туһа хүргэжэрхидэг, юумэндэ һаатаад байдаггүй, Хангилай МТС-тэ ерэжэ хүдэлхэдөө, бүхы юумэ зохёодог – хүн зондо, ажалдаа ёһоорхоноор хандадаг хүн байһыень ойлгохоор. Мүн «Агын үйлсэдэ ямар колхозой ямар машина ябанаб гэжэ бүхые мэдэжэ байдаг» гэһэн үгэнүүдээрээ Бадма Цыреновэй хёрхо, юумэ адагладаг хүн байһыень тэмдэглэһэн байна.
«Согто-Хангил» хүдөө һууринай зүблэлэй түрүүлэгшэ Цырендаши Цыбенжаповай нэмэһэн үгэнүүд нютагаархидайнь дурсалга дүүрэн удхатай болгожо, Бадма Цыреновэй үнэхөөрөө туһамууша, ямаршье хэрэг урагшань дабшуулха шадабаритай ба юунһээшье түдэгэсэдэггүй, арад зонойнгоо урда харюусалгатай байһанаа мэдэрдэг үзүүр хүбүүдэй нэгэн байһыень гэршэлнэ: «Минии армиһаа ерэхэдэ, Бадма Цыренович түрүүлэгшэ болоод байгаа. 1962 ондо армиһаа табигдаһан хүбүүдые суглуулаад, таанадые жолоошоной курсда эльгээхэм, ошохо гүт гэхэдэнь, хэдэн хүбүүд зүбшөөжэ, жолоошоной һургуули хэһэн юм. Бинь саашаа ондоо һургуули хэхэ дуратай байгааб. Бадма Цыренович хүгшэн, залуу гэжэ голонгүй, бүгэдэнтэй харилсадаг, юумэ болохо тээшэнь шиидхэжэ шададаг хүн һэн. Залуугаар дээшээ тушаалнуудта дэбжүүлэгдэһэн, түсэб гээшые урагшатай дүүргэдэг бэрхэ хүн байһан. Колхоздо хүдэлхэ соогоо хашаар, хүнэй байра байдал заһаха оролдолго гаргаһан юм. Оюутан болоод, зунай амаралтада үбһэшэдэй бригадада хамһалсадаг һаабзабди даа. Хоёр секцитэй, 14 метр үргэнтэй газар тармаха багтаасатай шэнэ автомат тармуур суглуулжа хабсараад, ябуулжа ядажа байтарнай, гэнтэ жара юһэ унаагаар сагаан самса үмдэһэн Бадма Цыренович ерэбэ. Һайн хубсаһаараа ябаһан аад, хамсыгаа шамажа, тармуур дээрэ гаража, аргаахан ябуулхадамнай, эндэ тэндэһээнь хаража үзөөд, тааруулжа, заһажа үгөө бэлэй. Тэрээнһээ хойшо тэрэ тармуур һаатаагүй һэн. Ажалһаа зүрхэ алдаагүй, биб, түрүүлэгшэб гэжэ өөдэрхэн, бүдүүрхэн, хамараа үргэжэ ябаагүй юм. Тиимэ байхадань, зон хэлэһэн үгыень шагнадаг, хэһэн ажалыень хүндэлдэг бэлэй. Тэрэ үедэ һаял гуша хүрэжэ, гушаяа гарахадажа ябаал даа».
Бадма Цыреновичтэнэй хүүгэдыень харалсангаа, һургуулида һураха үедөө тэдээнэйдэ хэдэн жэл байһан Агын Буряадай автономито тойрогой соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ Цынжидма Цырендашиева өөрыень һайханаар һанадаг, ахайдаа шэнгеэр хандадагаа, үри хүүгэдтэйнь ябалсаатай, харилсаатай байдагаа хөөрэһэн байна.
Долгор РАДНАБАЗАРОВА.
