Бутид эгэшэтэй уулзаха зо-рилготой Дарима Анандаева басагантайнь хөөрэлдэжэ, гэртэнь ошоhон байнабди. Дарима Содбоевна налгайханаар маанадые угтажа, саана таhалга соо hууhан эжыгээ дуудаба. Бутид эгэшэ басаганайнгаа дуудамсаар, хүшэгын саанаhаа бии болобо. Буурал сагаан толгойтой, хүл хүнгэн, дулааханаар энеэбхилhэн харасатай, ухаан түгэлдэр, хөөрхэн эгэшые харахада, сэдьхэл баяраар бадаржа байhандал үзэгдөө бэлэй.
«Бүхы юумэн дайнда! Бүхы юумэн Илалтада!»
Эгэшэ дайнай үеын хатуу хүндэ сагуудые гаталhанаа иигэжэ хөөрэбэ. «Минии үеын түрэл гарал, танил нүхэдэй хэнииньшье үгы байhаниинь харамтай. Тиибэшье эдэ хүнүүдэйнгээ нэрэ мүнхэлжэ, «Толон» hониной нюурта мүр сараа үлөөхэ дуран байна.
Эсэгын дайнай эхилхын урда тээ арбаад наhандаа ябаhан Жамьян ахамни гэнтын аюулда орожо, сагhаа урид наhа бараа hэн. Тэрэ үеэр аба уушханай ханяадаар үбдэжэ, удангүй энэ дэлхэйн шарай харахаяа болёо hэн даа. 1941 ондо Эсэгын дайнай эхилхын урда тээ Дулма басагатай боложо, эхын энэрхы сэдьхэл гээшые түрүүшынхеэ мэдэржэ баясаа hэм. Мүнөө басагамни баhал наhан болонхой, үгы байhандань шаналхаар. Тэрэ үедэ «багатайб» гээд гэртээ гансашье hуужа байгдаагүй. Ямар ажал даалганаб, хуу саг соонь хээд ябагдаhан. Тэрэ сагта элбэг дэлбэгээр таряан ургадаг байгаа хаш даа. Согто-Хангилай сээнтэрэй баруун бэедэ обоолоотой орооhон буудаг hэн. Буулгаатай орооhон руу гараа хэхэдэ, шатахаар халуун байха. Тэрээниие «халуу hууба» гээд хэлэдэг hэмди. Халуунайнь гаратар, орооhоёо хүдэлгэхэбди. Дундуурынь ябажа, иишэ тиишэнь хүрзөөр шэдэдэг hэмди. Нэгэ хүдэлгэхэдэ, орооhон хүрөөд орхихо бэшэ даа, тиимэhээ бүхэли үдэрэй ажал болодог hэн. Мүнөөнэй залуушуул, бүришье таряан ажал хээгүй хүнүүд юундэ таряагаа урбуулдаг байгаа гээшэб гэжэ hанана байха. Тиимэhээ хэлэhүүб, «халуу hууhан» орооhон дахяад ургадаг заншалтай. Орооhоёо ургуулхагүй гэжэ оролдодог hэмди.
Тэрэ сагта таряа хуряадаг комбайн байдаг hэн. Тэрэнэй ябажа сабшаhанай hүүлээр бидэ таряагаа суглуулжа боожо уяад, бухал болгодог байгаабди. Нэгэ боолто бухалда зуугаад шахуу таряанай эшэ ородог hэн. Маанадта туhалха бүhэтэйшүүл байха бэшэ. Бүhэтэйшүүл байхадаа, бэе муутай, али дайнhаа бусаhан хүнүүд байхал даа. Тиихэдээ арба гаратай, хорёодтой хүүгэд, эхэнэрнүүд ажал хэдэг байгаабди», - гэжэ Бутид эгэшэ Эсэгын дайн соогуур хэhэн ажалаа ба эжы боложо мэдэрhэн үенүү-дээ дурсан үргэлжэлүүлээ hэн: - Хүндэ хүшэр дайнай үе соогуур мүр мүрөө дүнгэлсэн хүдэлhэн нүхэдөө тоолохо дуран хүрэнэ: Жигмидэй Бутид, Шойжалсанай Бальжима, Батын Дулма, Батын Дарма гэхэhээ эхилээд, олон залуушуул таряанда хүдэлhэн байнабди. Заримыень мартаад байнаб. Тиихэдэ таряагаа hайнаар абажа, фронтдо, гүрэндөө тушааха хэрэгтэй гэhэн эрид шанга зорилгоёо алдаагүй, харюусалгатайгаар хүдэлhэн байнабди».
Агуу Илалтын үдэртэ
Дайн дүүрээ гэhэн соносхол дуулаhанаа hанана гүт гэhэн асуудалдам Бутид эгэшэ иигэжэ харюусаба: «Тэрэ үедэ тэмээшэнээр хүдэлжэ ябааб. Дүн хамта дүрбэн жэл тэмээ ажаллаhан байнаб. Тэмээ адуулха, түрүүлхэ гэхэ мэтэ. Намтай наhатай болоhон дүрбэн хүгшэд ажаллалсадаг hэн.
Нэгэтэ Һүдэнтын голой урда бэедэ тэмээгээ адуулжа ябатарни, поли дээрэ орооhо суглуулжа ябаhан хүнүүд байгаа. Тиихэдэ поли дээрэхи үлэhэн орооhо суг-луулжа арилгаад, гар тээрмээр татаад, талхан болгожо эдидэг саг байгаа. Тэрэ поли дээрэ тракторта шагтагалһан сар тэргын байhые hананаб. Тэдэ аргаахан орооhо суглуулжа ябатараа, бүгэдөөрөө гэнтэ гүйлдэhөөр үгы болошобо. Тээ тэндэхэнэ тэмээгээ адуулжа ябаhан би тэдэнэй юуншье болоод гүйлдэhые, ямар ушарhаа ошоhыень ойлгоогүй үлэшоо hэм. Хаанаhаа мэдэхэ байгаабиб даа. Хүн намда ерэжэ хэлээ бэшэ ха юм.
Үдэшэлэн тэмээдээ туугаад гэртээ ерэхэдэм, эжымни угтажа, «Басагамни! Басагамни, дайн дүүрээ!» гэжэ хүхюутэйгээр дуулгажа зогсоо hэн. Тэдэ хүнүүд дайн дүүрээ гэжэ мэдэхэдээ, шамдуухан поли дээрэhээ найрлахаяа ошоhон байгаа хаш даа гэжэ hүүлдэнь ойлгооб. Дайнай дүүрэhэн баярта хүн зон хүхилдөө. Үхэр улайдажа, мяха шаража, шанажа эдиhэн тухайгаа нэгэн хөөрэжэ ябадаг hэн. Һүүлээрнь мэдэхэдэмни, тэрэмнай майн 9 байгаа ха даа. Майн 9-эй үдэр поли дээрэ тэмээгээ адуулжа ябаа болоноб. Наhатай болоhон Сэдэнэй Борбойнхи гэжэ айлай тэмээ адуулдаг hэмди. Эжы бидэ хоёр малаа тэжээжэ, ондо оруулжа шадахагүй байhандаа, тэрэ айлай тэмээ хаража, малаа тэжээлсэдэг байhан хабди. Һайсал тэмээнэй нооhо ээрэжэ, оймhон болгожо үмдэдэг hэмди. Тэмээнэй нооhо хайшалангүй, хабар болохолоор бэеhээнь зулгаажа абадаг байгаабди. Тэмээгээ унагаажа, дороо даражал абахадаа, ябаа боложо байhан хүгшэд нооhыень зулгаадаг hэн. Тэрэ үедэ бүхы залуу гэхэ хүниинь би байгааб».
Бутид эгэшын унаhан малгайгаа бодхоохо сүлөөгүй ажал хэжэ ябахада, наhатайхан болоhон эжынь Дулма зээ басагантаяа гэртээ үнжэдэг hэн. Эндэhээ эхилжэ, Бутид эгэшэ гэртэхин тухайгаа хөөрөө.
Дэлгэрэнгыгээр «Толон» һониной 26-дахи дугаарта уншагты.
