Асуултада хамта 40 хүн хабаадаа. 25-иинь «Вконтакте» соо харюу үгөө, бэшэнтэйнь уулзажа хөөрэлдэбэбди. Тэдэнэй 70 хубинь – залуушуул, 10 хубинь - һургуулиин һурагшад, 20 хубинь дунда наһанай зон болоно.
Түрүүшын асуудал: Буряад хэлэеэ мэдэхэ гүт?
Энэ асуудалда булта «мэдэхэбди» гэһэн харюу үгөө. Харин нюур нюураараа уулзаһан залуушуул «тон литературна бэшэ, яряанай хэлэ мэдэхэбди» гэжэ тодорхойлоо. Харюусагша дунда наһанай нэгэ хүн: «Залуушуул буряад, ород хэлэнүүдые холижо дуугархадаа, буряад хэлэтэйбди гэжэ һанана. Һургуулиин һурагшадай дунда буряадаар зүбөөр үгүүлхэнь бүри дортонхой», - гэжэ тэрэ хэлэнэ.
Хоёрдохи асуудал: Буряадаар хэр ехээр хөөрэлдэдэгбта?
Энэ асуудалда 86 хуби зон «ходо хөөрэлдэдэгбди», 10 хуби - «хаа-яа», 4 хуби «хөөрэлдэдэггүйбди» гэжэ харюусаба. Тон һонин гэхэ гү, ли буряад хүнэй ухаанда багташагүй, сүхэрхөөр харюу һургуулиин хүүгэд үгэбэ. Тэдэ «би буряад хэлэн юунэй түлөөб гэжэ ойлгоногүйб. Манай гүрэндэ булта ородоор бэе бэеэ ойлгоод лэ байдаг юм. Хари гүрэн ошожо, тэндэхи зонтой англи хэлэн дээрэ хөөрэлдэхэ болонобди. Ерээдүй саг тухай бодобол, хитад хэлэ мэдэхэ хэрэгтэй. Юундэб гэхэдэ, хитадаар мүнөө дэлхэйн олонхи хүн хөөрэлдэдэг юм» гэжэ харюусаба.
Гурбадахи асуудал: Гэртээ ямар хэлэн дээрэ хөөрэлдэдэгбта?
«Вконтакте» соо энэ асуудалда харюусагшадай 85 хуби «буряадаар» болон 15 хубинь «ородоор» гэжэ харюусаһан байна. Уулзажа хөөрэлдэһэн зоной олонхинь «ородоор» гэжэ харюусаа. Юундэ зарим зон гэртээ ородоор хөөрэлдэнэб гэхэдэ, хүүгэдтээ буряадаар хандахадань, урдаһаань ородоор харюу үгэнэ. Тиигэжэ гэртэхин ойлгомторгүй өөһэдөө ородоор хандадаг болонхой. Энээн тухай харюусагшадай нэгэн гэршэлнэ. Үшөө нэгэн хэлэхэдээ, «залуушуулда гү, али хүүгэдтэ буряадаар хандахада, тэдэ ойлгодоггүй. Тиихэдэнь ородоор хэлэхэдэ, бэлэн байдаг»,- гэжэ тэмдэглэбэ.
«Буряадаар уншажа шадаха гүт?» гэһэн асуудалда «Вконтакте» соо олонхи зон «уншажа шадахабди» гэжэ харюу үгөө. Харин уулзаһан зон булта шахуу «уншажа шадахагүйбди», үгы һаа «муугаар» гэжэ харюусаа. Тэдэ удхыень ойлгонгүйгөөр уншадаг зон байна. Юундэ иимэ илгаа гарааб гэхэдэ, асуултамнай «Толон» һониной «Вконтакте» соо ябуулагдаа. Тэндэ олонхи һонинууд буряадаар дурадхагдадаг юм. Тиимэһээ үнэхөөрөөл һонинуудыемнай анхаржа уншадаг зон байна. Уулзагша зон интернет соо ородоор уншадаг байһанаа мэдүүлээ. Тоолоходо, уншажа шадаха зон 60 хуби, шадахагүй зон 40 хуби болоно.
Һургуулиин һурагшадта хандахада, «Манай һургуулида түрэлхи хэлэ үзэхэ дуратайшуул шудалдаг. Би өөрөө үзэдэггүйб, юундэб гэхэдэ һуралсалай программа диилээл һаам, эрхим. Хажуугаарынь олон хэмжээ ябуулганууд үнгэргэгдэдэг, буряад хэлэндэ саг хүрэнэгүй», - гэхэшье хүн олдоно.
Үшөө нэгэн хэлэнэ: «Буряадаар минии һонирхожо уншаха юумэн гарадаггүй. Уншажа һурахаяа һанаашье һаам, «Толон» газетэһээ болон урданай номуудһаа бэшэ ондоо юумэн олдодоггүй».
Табадахи асуудал: Хэр оло дахин уншадагбта?
Энэ асуудалда 40 хуби хүн «ходо уншадагбди» гэжэ харюусаа. Тэдэнэй нэгэн: «Би хэлэеэ мартахагүйн түлөө уншадаг һэнби. Тиигэһээр энэм дадал болоһон юм. Буряадаар уншахада, хаа-яа ямаршье баян, удхатай, мэхэтэй хэлэн бэ гэжэ гайхахаар байдаг. Буряадһаа ород хэлэн дээрэ оршуулһан рассказуудые уншахада, ехэ дутуу шэнги байдаг», - гэбэ.
Бэшэ харюусагшадай 45 хубинь «хаа-яа» уншадаг зон болоно. Тэдэнэй олонхинь - ажал хэдэг залуушуул, дунда наһанай хүнүүд. Тэдэнэй хэлэһые согсолходо, данса, захиралта болон бусад баримтанууд булта ород хэлэн дээрэ байхадань, ехэнхидээ ород хэлэ хэрэглэнэ. «Булта буряад болоо һаань, дадатарнай ехэ саг ошохо, ажалнай тогтошохо бэшэ гү». «Ном уншаха сүлөөгүй аад, яагаад буряадаар уншахабибди» гэжэшье хэлэнэд.
Үлэгшэ 15 хубинь - һургуулиин һурагшад болон оюутад.
Зургаадахи асуудал: Буряад хэлэ хүгжөөхын, дамжуулхын, дээшэнь үргэхын тула юун хэрэгтэйб?
Энэ асуудал ганса уулзаһан зонһоо һураабди. Дунда наһатайшуулай нэгэн: «Хүүгэднай нарайһаа гэртээ ород хэлэнэй «багшатай». Тэрэмнай телевизор болоно. Хари гүрэнүүдтэ баһал телевизор бии, теэд булта өөрын хэлээр дамжуулгануудтай. Нарайһаа түрэл хэлэн дээрээ телевизор хараа һаа, ямаршье хүүгэд хэлэеэ мэдэхэ һэн», - гэжэ тэмдэглэбэ.
Залуушуулай дунда интернет соо буряад хэлээр һонин юумэ толилжо, ёһо заншалаа хүгжөөхэ хэрэгтэй гэһэн һанамжа зарим залуушуул баримтална.
Зариман хэлэнэ: «Интернет соо буряад материалнууд олон. Тиигээшье һаа, ехэнхинь һонирхолгүйгөөр, үгы һаа дан орёогоор бэшэгдэһэн байдаг.
Хүдөө һууринай залуу хүбүүн хэлэнэ: «Би түрүүн буряад хэлээр дуугаржа эхилһэн хүнби. Сэсэрлигтэ намтай суг ябаһан ород, татаршье яһатанай үүри-нэрни булта баһал буряадаар дуугардаг болоһон. Һургуулида ороходоо, түрүүшын хахад жэл соо түрэлхи хэлэеэ үзэһэн байнабди. Һүүлдэнь багшамнай хари хэлэ зааһан шэнги ород хэлэ заажа эхилһэн юм. Жэшээнь, «обувь» гэжэ үгэ «гутал» гэһэн удхатай, «шнурок» – «үдөөри», «подошва» – «ула» г.м. Бидэ, багануудта, англи хэлэ үзэжэ байһан шэнги байдаг һэн. Тиимэһээ тон дуугаржа эхилхэ сагһаа, сэсэрлигһээ буряад хэлэндэ һургаа һаа, тон зүб гэжэ һанагдана.
Оюутадай болон һургуулиин һурагшадай һанамжа суглуулжа нэгэдүүлхэдэ, «Мүнөө багшанар маанадта зургаадахи ангиһаа эхилээд, ёһо заншал гээд нэгэл юумэеэ дабтажал байдаг. Түрүүн һонин һэн, һүүлээрнь залхуутай болоо», «Интернет соо харахада, татар, яхад, казах хэлээр кино, мультфильмууд, комикснуудшье һаа байна. Тиихэдэнь буряадаар юуншье үгы. Мүнөөнэй сагта тааруу, буряад һонин юумэнэй байгаа һаань, юундэ һонирхохогүй юмбибди?», «Һаянай һээр шаалга дэлгэржэ байна. Манай үетэн булта энэ мүрысөөндэ дуратай байнал даа. Минии һанахада, томошуул сүлөөгүйгөө урдаа табяад, ёһо заншалаа урданай сагта орхёод, мүнөөнэй саг руу асараагүй (нет адаптации традиций к современным условиям) гэжэ хэлэхэ байнаб».
Үшөө нэгэ басаганай һонин һанамжа дурадхая: «Минии һанахада, буряад ёһо заншал үзэнхаар, солонгос соёл үзэжэ байгаа һаа дээрэ. Ямар гоё дуунуудые дууланаб, гоёор хубсалнаб, ямараар гүрэнөө бодхооһон арад гээшэб гэжэ харагты. Хажуудань буряад ёһо заншал дүтэ нааша хүрэнэгүй».
Үнгэргэһэн асуултын дүнгүүд аймшагтайшье һаа, мүнөөдэрэй буряад хэлэнэй түбэгтэй байдал харуулна. Тиимэһээ буряад зон түрэл хэлэеэ бүхы шадалаараа үргэе, мэдэе, дамжуулая гэжэ «Толон» һониной редакциин коллектив хүсэхэ байна.
