Цыпелма Дамдинова, 93 наһатай, Үбэр Аргали нютагай:

 


- Эсэгын дайнай эхилхэдэ, 1941 ондо 13 наһатай байһанби. Һүдэнтын һургуулида һуралсалай жэлэй дүүрэхэдэнь, зунай амаралтын хаһада Хүнхэрөө ерээд, ехэ жаргалтай байгааб. Дайнай эхилһэн үдэр үетэнөөрөө һанаа амар наадажа ябаабди. Радиогоор дайн тухай хэлэһэнэйнь һүүлээр бүхы зон уруу дуруу ябаа агша һэн. Тиимэ сошордолто мэдээ дуулахадаа, сэдьхэлни хүдэлөө, байһан жаргални, найдални – хуу үгы болоо. Ганса дайн тухай бодожо байгаа һэм. Хоёр хоноод, Хүнхэр руу авто-унаанууд ерэжэ, түрүүшын бүһэтэйшүүлые абаад ошоо. Тэрэ гэһээр бултыень шахуу хамаһан шэнгеэр, хөөрхы, абаашажа эхилээ даа. Колхоздо ажал ехэ байһан, һамгад лэ эрэшүүлэй орондо хүндэ ажал хэдэг болоо һэн. Маанад тэмээн, морин, сар тэргэнүүдээр ажал хэжэ эхилээбди. Намартаа хэшээлнүүдэй һүүлээр поли дээрэ таряа хуряалгада, үбһэ сабшалгада хамһалсадаг һэмди. Дайнда минии гурбан аханар мордоһон. Булта бусаагүй...

 

Цындыма Бадмажапова, 88 наһатай, Шулуутай нютагай:

 


- Энэ үдэр дайн эхилээ гэжэ мэдэнэб. Тиихэдэ би долоотой болоһон, намар һургуулида орохош гүүлэһэн ябааб. Дайн эхилээ гэжэл байгаа, теэд тон тэрээхэн үедэ ехэ юумэ ойлгоошьегүйб. Бүһэтэйшүүлые бултыень полуторкаар шэрэжэ абаашадаг болоо. Тэдэ, барһад, кузов соо багтажа ядахадаа, бэе бэеһээ бариһан зогсоод ошодог һэн гэжэ һананаб. Бултанай абанарай сэрэгтэ татагдахада, хүүгэд маанадай зүрхэ сэдьхэл хүмэринги байгаа һааб даа. Эжынэрнай булта колхозой ажалда гараа. Маанад дахажа, баһал ажал хэлсэжэ эхилээбди. Үдэр бүри Баруун дайнда хатуу юумэн боложо байна гэжэ хэлсэдэг һэн. Һамгад дулаан бээлэй, оймһонуудые болон бусад хубсаһа һүнеэр оёжо һууха. Тиигээд тэдэнээ суглуулжа, посылкаар сэрэгтэ эльгээхэ. Дайн боложо, хамаг юумэн хойшоо татагдаһан гэжэ һанадагби.

 

Цыпелма Жимбаева, 66 наһатай, Шулуутай нютагай, Агын багшанарай колледжын багша:

 


- Минии һанахада, фашис сэрэг добтолжо, хорото муухай юумэ үйлэдөө. Советскэ Союз тэрэ сагта эршэмтэй түргөөр хүгжэжэ байһан ха юм. Дайнай эхилхэдэ, бүхы зон өөрынгөө хүсэл, һанал бүтээнгүй, дайнда мордохо баатай болоһон. Тиигэжэ байдал уруугаа ороһон, экономикын хүгжэлтэ аалидаһан юм. Эсэгын дайнһаа бусаагүй хүбүүд айл бүхэндэ бии. Маанад дайнай һүүлээр һаял гүрэнэй заһаржа байхадань түрөөбди. Тиигээшье һаа һайн, жаргалтай байдалда үндыһэмди.
Минии аба Чернинов Цыпыл 1941 ондо 31 наһатай байгаа. Гушаад онуудай эсэстэ Колыма руу сүлүүлһэн юм. Тиигээд дайнда ябаагүй. Эжым Дарижапова Дулма Согто-Хангилай байһан. Тиихэдээ 26 наһатай ябаад, абатайм ниилээд, Ара-Аргалиин пилорамада ажаһуугаа. Дайнай эхилхэдэ, колхоздо элдэб янзын ажал хэжэ ябаһан юм.

 

Цырегма Яманова, 62 наһатай, Агын нэгэдэхи дунда һургуулиин захиралай хүмүүжүүлгын талаар орлогшо:

 


- Июниин 22-то аймшагтай дайн эхилээ гэжэ бултанда мэдээжэ. Энэ үдэр хүн зон ехээр сошоһон гэжэ һанадагби. Маанадай сэсэрлигтэ ябадаг байхаһаамнай, Агууехэ Эсэгын дайн тэдыдэ эхилһэн гэжэ заадаг һэн. Һургуулиин байхадам, энэ үдэр радиогоор дурсалгын дамжуулганууд, дайнай үеын дуунууд табигдадаг бэлэй. Ехэ митингын, хэмжээ ябуулгануудай боложо байһые һанадаггүйб, харин пионернүүдэй суглаанда «Минута молчания» хэдэг һэмди. Тэрэ сагта маанад дайнай үеын пионер-геройнуудые, хаанахиин бэ, ямар баатаршалга гаргаһан бэ, хэдытэй байһан бэ гэхэ мэтэ бултыень мэдэдэг һэмди.
Тэрэ сагай Агын нэгэдэхи дунда һургуулиин һурагшадай дурсалганууд һургуулидамнай бии. Тэдэнэй хөөрэһөөр, олон һурагшад Хилгэндын аршаанда хүүгэдэй лагерьта ошоод байгаа. Уран һайханай нааданда бэлдэжэ байтарынь, түрүүлэгшэ ерээд, «Дайн эхилээ» гэжэ хэлэһэн ха. Тэндэһээл нэгэ хэды вожатануудые түрүүшын долоон хоногто сэрэгтэ татаа. Хүүгэдэй гэртээ ошоходонь, ажалда ябуулжа эхилээ.
Абамни тэрэ саг тухай ехэ юумэ хөөрэдэггүй һэн. Эжымни, 1931 оной Дарижаб Цыдендоржиева, дайнай эхилхэдэ, һургуулиин байгааб гэдэг бэлэй. Дайн эхилээ гэжэ мэдэхэдээ сошоо. Зүдхэлиин колхоздо эжын үүринэртэ таряалан дээрэ тарбагануудые, зумбараануудые бариха даабари үгтэжэ, тэдэ поли дээгүүр агнажа ябадаг һэн ха. Морин тэргээр юумэ шэрэхэ, намартаа таряа хуряаһанай һүүлээр унаһан хоолос суглуулха мэтын ажал хэжэ ябаа. Дүрбэдэхи анги түгэсхөөд, Харымай аймагай Үлэнгэ нютаг ошожо, модондо ябаһан. Эсэгын дайнда олон түрэлхидни хабаадаһан байна. Тэдэнэй хахадынь бусаагүй.

Лариса Скороход, 49 наһатай, Ага тосхоной захиргаанай толгойлогшын орлогшо:

 


- Июниин 22 намда ехэ гашуудалтай үдэр гэжэ һанагдадаг. Аймшагтай ехэ аюул, гарза, хосорол асарһан үдэр... Харин дүрбэн хатуу жэл дайлалдажа, дайсадые диилэжэ, манай сэрэгшэд Агуу Илалта асарһан гэжэ мэдэжэ байхада, омогорхол түрэдэг. Хүүгэд байхадамни, энэ үдэр ехээр тэмдэглэгдэдэггүй байгаа, теэд суглаан болон бусад хэмжээ ябуулгануудта ходо дайнай эхин тухай һануулжа байдаг һэн. Һургуулида һураха сагтаа пионернүүдэй эмхиин эдэбхитэн һэнби. Маанад комсомольцуудтай хамта ветерануудтай уулзалга эмхидхэдэг байгаабди. Дайн дажар, ара талын ажал тухай хөөрүүлдэг һэмди.
Аба эжы хоёрни дайнай һүүлээр гүрэнэй һэргэжэ эхилжэ байһан сагта түрэһэн. Минии түрэлхидһөө хүгшэн аба Степан Трофимович Игумнов ба гурбан нагасанарни дайнда мордоһон юм. Булта Агын тойрогой дайнда хабаадагшадай ба ара талын ажалшадта зорюулһан дурасхаалай номдо ороһон. Ара талада хүгшэн ба нагаса эжынэрни хүдэлһэн. Түрэлхидэйнгөө Агуу Илалта шэрээлсэһэндэнь омогорхон ябадагби.

 

Константин Митупов, 53 наһатай, Агын аймагай соёлой байшанай мэргэжэлтэн:

 


- Эсэгын дайнай эхилһэн үдэр тухай минии хөөрэхэ юумэн бага. Һургуулида ороһонһоо хойшо Агууехэ дайн тухай мэдэдэг болоһонби. Мүнөө гүрэн дотор гашуудалта үдэр гээд соносхогдоһон, энэ жэл 80-дахяа тэмдэглэгдэхэнь ха юм. Минии үхибүүн наһанда, 1970-1980-яад онуудта тэмдэглэгдэдэггүй һэн. Эсэгын дайнай эхилхэдэ, аба табатай, эжы гурбатайхан хүүгэд ябаа.

 

Баяр Дармаев, 35 наһатай, Ага тосхоной захиргаанай хэрэгүүдые хүтэлэгшэ:

 


- Һургуулида һураха сагһаа июниин 22-то Эсэгын дайн эхилһэн гэжэ мэдэдэг болоо һэнби. Энэ үдэр минии һанаанда юрын лэ зунай үдэр байдаг. Харин Агуу Илалтын үдэр - ехэ һайндэр. Майн 9-эй хэмжээ ябуулгануудта ябахадаа, омогорхохооршье, гашуудахааршье байдаг лэ даа.
Түрэлхид соомни дайнай үеын зонһоо ори ганса хүн байна. Минии хүгшэн эжы Дыжидма Бэгзуева 1932 ондо түрэһэн. Эсэгын дайнай эхилхэдэ, арба наһатай байһан. Тэрэ саг тухай ехэ юумэ хөөрэдэггүй һэн. «Бүһэтэйшүүлэй сэрэгтэ татагдахадань, түрэл Зугаалайнгаа колхоздо намартаа таряа хуряалсахаһаа эхилээд, элдэб ажал хэлсэдэг һэнби, хүйтэндэ мал адуулхадаа, шабааһан соо хүлөө дулаасуулхаш, эдихэ хоол ехэ хомор байһан», - гэжэ хөөрэдэг һэн.


Болот БАТОЖАРГАЛОВ.

Респондентнүүдэй бүлын архивуудай фото-зурагууд.

 

You have no rights to post comments