- Дамдин Доржиевич, та хэндэ буряад хэлэ заалгаhамта? Хаана хүдэлнэбта?
- 1980 ондо Москва хотодо түрэһэнби. Һүдэнтэ нютагта хүн болооб. 1986 ондо Һүдэнтэдэ hургуулида ороод, эхин ангинуудта Цынжидма Цыбеновна Бальжинимаева багшада заалгаhанби. 5-дахи ангиhаамнай Борлой Генинович Болотов буряад хэлэ заажа, сочинени, изложени бэшүүлдэг hэн. Мүнөө ойлгоходомни, хүндэтэ багшамнай сочинени бэшүүлжэ, ухааемнай гүйлгэжэ hургадаг байгаа. Һургуулияа дүүргэхэ үедэмнай Мыдыгма Ринчиновна Балданова буряад хэлэ зааhан юм. Түрэл һургуулиингаа бүхы багшанарта доро дохин, хододоол баяртай ябадагби. 1997 ондо Буряадай гүрэнэй университедтэ социально-психологическа факультедэй «социальна ажал» гэhэн таhагта орожо hураад, 2002 ондо дүүргээ hэнби. Һүүлээрнь Монгол, буддын шажан ба Түбэдые шэнжэлдэг институдай аспирантурада 3 жэл hуража түгэсхөө бэлэйб. 2005 ондо «Буряадта, Монголдо хүн зоной ниигэмэй бүтэсэ (социальная структура) ямар илгаатайб?» гэhэн сэдэбээр диссертаци бэшэжэ, социологиин эрдэмүүдэй кандидадай нэрэ зэргэ хамгаалhан байнаб. 2006 онhоо БГУ-да социальна хамгаалгын эрдэмэй hалбаринуудтай холбоотой хэшээлнүүдые заадагби. 2009 ондо дээрэ нэрлэгдэhэн эрдэм шэнжэлэлгын институдта ажалда орооб. 2014 онhоо ахалагша эрдэмтэнээр ажаллажа, хажуугаарнь гадаада харилсаа эрхилдэг эрдэмтэ секретаряар ба БГУ-дашье багшалнаб.
- Буряад хэлэнэй байдал ямар гээшэб?
- Арад зоной ерээдүйтэй холбоотой байхадань, социологи хэрэглэжэ, үнэн байдалыень хаража хөөрэлдөөд, буряад хэлэ шэнжэлнэбди. Минии багша Юрий Базарович Рандалов 2004 онhоо хойшо үндэhэн хэлэеэ шэнжэлhэн. Багшатаяа суг 5-6 монографи гаргаабди. 2014 онhоо багшынгаа эрхилһэн хэрэг бэе дээрээ даажа абаад, 2015-2016 онуудта буряад хэлэнэй шэнжэлэлгэ хамта хүдэлдэг нүхэдтэеэ суг хэжэ эхилээбди. Мүнөө үеын гол асуудалнууд гэхэдэ, арад зомнай соёл, хэлэеэ яагаад абажа ябахаб, Монголой, Хитадай буряадуудтай ямар харилсаатай байхаб г.м. болоно. Буряад Уласай Эрдэм hуралсалай яаманhаа хэдэн удаа дэмжэлтэ, зүбшөөл абажа, хэлсээ баталаад, хүүгэдэй дунда шэнжэлэлгэ хээбди. Yхибүүд түрэл хэлэеэ хэр мэдэнэб гэжэ харахадаа, буряадуудай ерээдүйе хэлэхэ аргатай болонобди. Буряад орондо, Агын ба Усть-Ордагай тойрогуудта, Шэнэхээндэ, Монголдо, Yбэр Байгалай хизаарай Петровск-Забайкальскын, Хёлгын ба Эрхүүгэй можын Ойхоной, Хаашагай аймагуудта, «Ангарск» хотын тойрогто 3 жэлэй туршада ябаабди. Шэнжэлэлгын дүнгүүдээр ном гараа, Агын тойрогой номой сандашье бэлэглээбди. Тобшолол хэбэл, буряад хэлэнэй байдал орёо. 1980 ондо түрэһэн минии үеынхид, халта доошо наһанай хүнүүд үшөөл буряадаараа хөөрэлдэнэ. Yнэндөө, hүүлэй 10-15 жэлэй туршада буряад хэлэнэй байдал эрид хубилаа. Ушарынь гэхэдэ, глобализаци, шэнэлэлгын үедэ сүлжээ холбоон түргэдэжэ, хүүгэд телефон, телевизорэй элдэб канал хараад, гэртэхинтэеэ ганса ородоор хөөрэлдэнэ. Тэрэ нүлөөнь аргагүй ехэ. Буряад нютагуудай сэсэрлигүүдтэ ород хүүгэдэй үгышье hаань, өөhэд хоорондоо ородоор хөөрэлдэжэ, түрэлхи хэлэеэ мэдэхэгүй үхибүүд олоор үндынэ.
- Ямар тоо баримтануудые хэлэхээр бэ?
- Һургуулиин хүүгэдые абабал, Агын тойрогто – 60, Буряад орондо – 38, Усть-Ордагай тойрогто 22 хубинь буряадаараа hайнаар хөөрэлдэнэ гэhэн баримта маанадта нютаг нютагай һургуулиин захиргаанууд үгөө hэн. Сэсэрлигэй үхибүүдэй хоорондо буряад хэлэнэй байдал үшөөшье хүндэ. Зүгтөө нарибшалаа hаа, тэдэнэй дунда эхэ хэлэеэ hайнаар мэдэхэ хүүгэд даншье олон байхагүйл даа.
- Буряад Уласта түрэлхи хэлэ хүгжөөхэ талаар юун хэгдэнэб?
- Россиин Федерациин субьект байхадаа, үндэhэн программа өөhэдөө абажа, hайнаар бэелүүлхэ аргатай. Буряад орондо үндэhэн хэлэ 2021-2030 онуудта хүгжөөхэ тухай уласай үргэн ехэ программа абтаа. Ганса hуралсалай бэшэ, соёлой, тамирай, хүдөө ажахын г.м. яаманууд буряад соёл, хэлэ, ёhо заншал хадагалхын тула ажал ябуулха ёhотой гэhэн зорилго табигдаа. Урдахи 10 жэлэй программада жэл бүри 30 гаран сая түхэриг мүнгэн үгтэдэг hаа, мүнөө 60 гаран сая түхэриг хараалагдаа бшуу. «Алтаргана» нааданай хуралдаанда «Буряадта абтаhан программада адляар Агада ба Усть-Ордада ажал ябуулхаар» гэжэ элидхэгшэд хэлээ hэн. Тэрэнь тон зүб гэжэ hанаха байнаб. Юундэб гэхэдэ, 3 субьектдэ байдаг буряадууд нэгэ үндэhэтэй аад, ами амяараа түрэл хэлэ хүгжөөхэ ажалаа ябуулнабди. Адли программа абажа, гурим журамтай, нэгэ шэглэлээр хүдэлөө hаа, үндэhэн хэлэеэ бүрин бүтэн хадагалжа шадахабди гэжэ hанагдана. Буряад Уласай Конституцида ород, буряад хэлэнүүд адли тэгшэ гүрэнэй хэлэнүүд гэжэ оруулагданхай. Бүхы эмхи зургаануудай гаршаг нэрэ 2 хэлэн дээрэ байха ёhотой гэhэн тогтоол Буряад орондо үни абтаhан. Мүнөө Улаан-Yдын трамвай соо соносхол буряадаар хэхэдэнь, зохид байдаг.
- Эрдэм шэнжэлэлгын экспедициин дүнгүүд ямар бэ?
- Монголдо 4 зүг бүхэндэнь ябажа харааб. Баhал бүхы юумэниинь hэлгэжэ, ондоо боложол байдаг. Тиимэhээ асуулта хэжэ, ходо ябаха хэрэгтэй. Шэнэхээн нютаг 4-5 дахин ошожо, буряадуудтай, баргануудтай, Хүхэ-Хото тойроод байhан монголнуудтай уулзааб. Ордос хотодо Чингисэй онгон гэжэ ехэ гоё мавзолей байна. Буряадууд, монголнууд ямар ажамидаралтайб, хаана ажаhуунаб гэжэ hайнаар хараа үзөөб гэхэдэ, алдуугүй. Монголдо модернизаци болоошье hаа, үндэhэн заншал, соёл, хэлэн алдагдахагүй, улам хүгжэхэ аргатай байна. Хүдөө ябахадаа, монгол малшад ямар бодолтой, байдалтай байнаб, малаа яагаад ажалланаб, нютаг урилалга (миграция) ямар бэ г.м. шэнжэлэлгэ тон hонирхожо хэhэн байнаб. Монголнууд дээдэ үеhөө дамжан ерэhэн заншалта ажалаа алдаагүй, мүнөө малайнь тоо толгой 70 cая хүрэхэеэ байна. Монголдо 3 сая 400 мянган хүн ажаhууна. Тэдэнэй 82 хубинь халха монголнууд, тиихэдэ 110 мянганиинь монгол угсаатанда ородоггүй нэгэ бүлэг казах яhатан бии юм. Хуули зургаанай мэдээгээр, Улаан-Баатар хотодо 1 сая 500 мянган хүн тоологдоно. Тэрэ тоодонь үшөө мэдээндэ ороогүй 200 мянга гаран хүнүүдые нэмэжэрхихэдэ болохо. Тиихэдээ Монголой бүхы зоной хахадынь ниислэлдээ сугларжа байна. Тиимэшуу байдал Буряад орондо үзэгдэжэ, Улаан-Yдэ хотодо хуулиин ёhоор 436 мянган хүн ажаhуудаг гэжэ хэлэгдэдэг hаа, үнэндөө 500 гара мянган зотой юм. Буряад Уласта 986 мянган хүн бии. Тиихэдээ Буряадта, Монголдошье нютаг урилалгын ябаса адли байна. Монголдо нүүдэл амидаралаа алдаагүй. Нэгэ сая 400 мянган дүрбэлжэн километр газартай Монгол орондо губи газарынь ехэ боложо, мал хараха дайдань дуталдана. Хэдэн губи дабажа гаранабди гэжэ нэгэ малшан хэлээ hэн. Тиихэдээ шулуун, хайр, элhэн г.м. губинууд бии ха.
- Энэ жэлдэ эрдэмтэн Цыбен Жамцараногой түрэhөөр 140 жэлэй ойн баяр тэмдэглэгдээ. Нютаг хүбүүнэйнгээ ойн баярай хэмжээ ябуулгануудта хэр хабаадаабта?
- Манай Буряад орондо, Монголдо элитэ эрдэмтэнэй ажаябуулга харуулһан хэмжээ ябуулганууд яhала болоо. Олонхинь Агын тойрогто эмхидхэгдэжэ, Цыбен Жамцаранодо дурасхаал болгон, хүрэл хүшөө бодхоогдоо. Би институдайнгаа түлөөлэгшэ боложо, хүшөөгэй нээлгэдэ үгэ хэлээд, Буряадай типографида хэблүүлэгдэhэн 30 гаран ном Агын тойрогой номой санда барюулаа hэнби. Энэ номой сангай мэргэжэлтэд, Агын тойрогой Захиргаан болоод манай институдай профессор, түүхын эрдэмүүдэй доктор, Агаһаа гарбалтай Цымжит Пурбуевна Ванчикова гэгшэд тон ехэ оролдолго гаргажа, «Цыбен Жамцарано. Шэлэгдэмэл ажалнууд» гэжэ шэнэ ном хэблүүлжэ гаргаа, тэрээнтэй танилсуулга болоо. Арбан жэл болоод, Цыбен Жамцараногой түрэһөөр150 жэлэй ойн баяр үргэнөөр тэмдэглэгдэхэ гэжэ найдагдана, хэһэн ажалайнь аша габьяа бүри hайнаар тайлбарилагдажа, хүн зондо ойлгосотой болохо байха.
- Буряад орондо Цыбен Жамцаранодо зорюулагдаhан хүшөө бии гү?
- Yгы, Агада түрүүшын хүшөө бодхоогдоо. Улаан-Yдэдэ дурасхаалайнь 2 самбар бии. Минии хүдэлжэ байhан институдай Зүүн зүгэй гар бэшэгүүдэй ба ксилографуудай түбэй үүдэнэй хоёр тээ Агаhаа гарбалтай эрдэмтэд Гомбожаб Цыбиков, Цыбен Жамцарано, Базар Барадин гэгшэдэй дурасхаалай самбарнууд байха. 2019 ондо Буряад Уласай hуралсалай политикын институдай байшанда Цыбен Жамцаранодо зорюулагдаhан самбар тодхогдоо hэн. Һүдэнтэ нютагhаамнай эрдэмэй 2 доктор гараhан. Микробиолог Баир Намсараев ба Буряадай түрүүшын хэлэ бэшэгэй эрдэмүүдэй доктор Цыбен Жамцарано гэгшэдэй дурасхаалай 2 самбар Һүдэнтын дунда hургуулиин урда тээ табигдаhан. Монголдо hаа, журналистикын эхи табигша гэжэ нэрлээд, тэндэхи сэтгүүлшэдэй холбоон Цыбен Жамцараногой нэрэмжэтэ медаль байгуулаа. Октябрь hарада Улаан-Баатар хотодо Цыбен Жамцараногой түрэhөөр 140 жэлдэ зорюулагдаhан эрдэмэй хуралдаан үнгэргэгдэжэ, академик, профессорнүүд элидхэлнүүдые хэhэн байна.
- Цыбен Жамцарано Монголдо ямар ажал бүтээhэн бэ?
- Аша габьяань Буряадта орходоо Монголдо үлүү ехэ юм. 1921 ондо Монголой Эрдэмэй хороон (Судар бичгийн хүрээлэн) байгуулалсаhан. Тэрэ хорооной үндэhэн дээрэ 1961 ондо Монгол улсын Шинжлэх ухааны академи бии болоо. Монголдо шэнэ Конституциин абтахада, Цыбен Жамцарано тон эдэбхитэй ажал ябуулха бүлгэмэй тоодо ябалсаа. Буряадууд сэхээтэд байхадаа, гүрэнииень Ород гүрэнэй тэрэ үедэ шэлэһэн замаар байгуулалсаа. Һаяхан Монголдо мүнөөнэй эрдэм шэнжэлэлгын байгуулагдаhаар 100 жэлдэ, Эрдэмэй академиин бии болоһоор 60 жэлдэ зорюулагдаhан хэмжээ ябуулганууд, эрдэмтэдэй хуралдаан үнгэргэгдөө.
- Һайнта даа!
Жалсан ЛУБСАНДАШИЕВ.
