Дулдаргын аймагта
Дулдаргын аймагай ажахынуудаар ниитын малай үбэлжэлгэ хүндэхэн байдалда үнгэрнэ. Эндэ ямар шалтагаанһааб гэхэдэ, үбhэ тэжээл багаар нөөсэлэгдэнхэй. Жэл бүри сабшалан муугаар ургана. «Родина», «Онон» үүлтэртэ ажахынууд тэжээл нөөсэлэлгөөр хараалhан түсэбөө дүүргээгүй. Тиибэ яабашье саһа багатай, дулаан үбэл боложо, хоол хошо багаар гаргашалагдана. Малшад малдаа орооhоной зүйлнүүдые нэмэри хоол болгожо үгэлсэнэ. Январиин 1-эй байдалаар, хүдөө ажахынуудаар хамтын ба фермернүүдэй буусануудта 22104 толгой эбэртэ бодо мал тоологдоно. Хонин 31926 толгой, 4060 толгой адуун hүрэг Дулдаргын тала дайдаар бэлшэнэ. Үнгэрэгшэ жэлдэ 389 толгой тугал, 7084 хурьган, 103 унаган абтаһан байха юм. Мүнөө үбэл хүдөөгэй арьяатад малда хохидол асарна. Хойгуур оршодог «Балжана», «Элеэ» ажахынуудаар шононууд олон хони бажуугаа. Ангуушад шоно хюдаха талаар ажал үргэнөөр ябуулна. Малшадай хони малаа саг зуура харахагүйдэ, шоно тэрэ дары hабардана. Нэгэ шоно жэлэй туршада нэгэ тонно мяха эдидэг. Хүдөөгэй арьяатад мал адуунда добтолжо, Дулдаргын аймагай экономикодо горитойхон хохидол асарна бшуу. Үнгэрэгшэ жэлһээ эхилжэ, Дулдаргын аймагта 35 шоно баригдаа. Аймагай хойто бэеын нэгэ нютагай дэбисхэр дээрэ ангуушад нэгэ нүхэнhөө 6 гүлгэ гаргаа, тэдэнэй 4-иинь эмэ байгаа.
Агын аймагта
Агын аймагаар малай үбэлжэлгэ бараг хэмжээндэ үнгэржэ байна. Ажахынуудай 180 буусада мал үбэлжэлгэдэ оронхой. Мал хоолоор, дэбидхэрээр гүйсэд хангагданхай. Ноябрь hараhаа залуу малда толгой бүхэндэ 500 грамм зернофураж тараагдана. Мал намарайхидал тобир тарган. Намартаа хүдөө ажахыда үргэлжэлдэг үрэжүүлгын ажал гурим соогоо ябуулагдаа. Урдандаа плем-албанай мэргэжэлтэд үрэжүүлгэ ябуулдаг байhан hаа, тэдэнэй дүршэл хонишодто дамжуулагдаа. Yрэжүүлгэдэ ороhон эхэ хонидhоо мартын тэнгээр, апрелиин эхеэр түл абтажа эхилхэ болзортой. Байгша ондо саhан багаар орожо, дулаан үбэл болоно. Хэрбэеэ саhанай тала дайдые зузаан хүнжэлөөр бүрхөөгөө hаань, малай хагда эдихэнь орёо болохо бшуу. Илангаяа хонидой малтажа эдихэдэ, туруунуудынь муудаха. 2021-2022 онуудай үбэлжэлгэдэ хүрэхэ малай хоол нөөсэлэгдэhэн байна. Yбэлжүүлэгдэхэ нэгэ толгой мал бүридэнь дунда зэргээр 8,5 ц тэжээл нөөсэлэгдэhэн байха юм. Тойрогой, аймагуудай хүдөө ажахынуудай мал ажалай мэргэжэлтэд ниитын малай үбэлжэлгын ябасые шалгажа байха уялгатай юм. Ажахынууд энэ жэлэй малай үбэлжэлгэдэ яhала саг соогоо бэлдэhэн гэжэ хэлэхэ хэрэгтэй. Тэжээл бэлэдхэхын хажуугаар малда дэбдихэ хохир ехээр бэлдэгдэhэн. Муу дэбидхэртэй hаа, мал түргэн муудаха. Малай бэеын энхэ элүүрые шалгажа байха ветеринарнууд ажал ябуулдаг. Yбэлжэлгын урда тээ малда вакцинаци ба тарилганууд хэгдээ, hэргылэмжын ба аргын ажал ябуулагдаа hэн. Хонин бүхэндэ үдэрэй 400-500 грамм фураж үгтэнэ. Yхэртэшье фураж тараагдадаг. Тэжээлээ зүб мүрөөр хэрэглэхые хонишод, малшад hайн мэдэдэг. Малшадай, хонишодой оролдолгоор адууhа малай үбэлжэлгэ ядамаргүйгөөр, гарза хоролтогүйгөөр дабаха арга бии. Малшад бүхэн зайн галтай, газаагаа уhатай, хашаар, хотоонгуудынь дулаалуулагдаhан байна.
«Саhанай ехээр ороогүй hаа, шононуудай малда добтолоогүй hаа, бэшэ бэрхэшээлтэ асуудалнууд үгы», - гэжэ Агын аймагай захиргаанай ахамад зоотехник Батор Цырендоржиев тэмдэглэнэ. Шонодо бажуулгаhан хонид, үнеэдшье бии.
Могойтын аймагта
Тус аймагай хамтын ба фермернүүдэй ажахынуудаар малай үбэлжэлгэ бараг хэмжээндэ үнгэрнэ. Хүдөө буусануудаар 11114 толгой мал үбэлжэлгэдэ ороод ябана. Тэдэнэй диилэнхи хубинь эбэртэ бодо мал болоно. Бэшэниинь - хонин, адуун һүрэг. Нэгэ толгой малда долоон центнерһээ үлүү хоол гаргашалагдана. Дулаан үбэл тудажа, малай хоол ехээр хороногүй. Хүдөө ажахын мэргэжэлтэд үе-үе болоод малшадай буусануудаар ябажа харадаг гуримтай. Шиидхэгдээгүй асуудалай байбал, шиидхэхые оролдодог бшуу.
Эндэ һая аймагай урда бэеын ажахынуудаар ябажа ерээ һэн. Малшад ядамаргүй үбэлжэлгэеэ дабажа байна. «Улаан-Одон» ажахын буусануудаар зуун таби гаран эбэртэ бодо мал, мянга гаран хонин, зуун хорин табан адуун, гушаад тэмээн үбэлжэжэ байна. Малай байра, хашаар дулаалаатай, дэбидхэр бии, үбһэ тэжээлээр гүйсэд хангаатай. Хонид тобир тарган. Мартын тэнгээр эхэ хонидынь түрэжэ эхилхэ болзортой.
Хүршэ Хүһөөшэдэ нарин нооһотой хонид арьбадхагдана. Тэдэ ажахын арбан хоёр буусада харууһалагдана. Малай эдихэ үбһэ тэжээл, фураж барагсаан бии. Тэрэнь үбэлжэлгэдэ, түрэлгэдэшье хүрэхэ юм. Малшад уһаар хангагдаһан.
«Гэрэл» ажахы хүрэхэдэнь, малай үбэлжэлгын талаар шиидхэгдээгүй асуудал үгы байгаа. Тэндэ Агын үүлтэрэй мянга гаран толгой хонин талаар атарлан бэлшэнэ. Хорёогоор дүүрэн малай хоолтой. Малшад ажахынгаа дэбисхэр дээрэ үбһэ бэлдэжэ, хорёо руугаа 800 рулон малай тэжээл оруулһан байха юм.
Малаа үбшэнһөө һэргылхэ
Хүршэ Буряад орондо малай дунда һүжэрдэг халдабарита арһанай үбшэн – узелково дерматит (ЗУД) таража, сошордолто байдал ушараад байна.
Тус үбшэн эбэртэ бодо малда ехэ аюултай, аргада бэлээр диилдэдэггүй, харин хүндэ хүрэдэггүй гэжэ хэлэгдэнэ. Үбшэлһэн мал богони болзор соо малда үбшэ тараажа магад. Эндэ гансал арга бии – мал хюдаха. Буряад ороной Хяагтын, Мухар-Шэбэрэй, Тарбагатайн, Ивалгын аймагуудай хүдөө ажахынуудаар аймшагтай үбшэн һүжэрөөд байна. Аюулта ушарһаа боложо, мянга гаран эбэртэ бодо мал хюдаһан байна. Хизаарай засагай газар аймшагтай үбшэнһөө һэргылжэ, шухала хэмжээнүүдые абана. Малай аргашад тарилга эмхидхэжэ эхилээ. Хүршэ нютагһаа мал абахагүй, мяха асархагүй шанга эрилтэнүүд абтанхай.
Хизаарай гүрэнэй ветеринариин албанай Агын тойрогой дарга Зорикто Бадмажаповай мэдээсэhээр, малай дунда эпизоотическа байдал бараг хэмжээндэ. Гэбэшье, үнгэрэгшэ үбэл Ононой аймагай Улаан-Ималха, Имаалхын Адаг нютагуудаар малай халдабарита шүлхы үбшэн һүжэржэ, хизаар дотор сошордолто байдал тохёолдоо һэн. Гэрэй амитадта нэмэри тарилганууд үргэнөөр ябуулагдажа эхилэгдээ.
Шүлхын hүжэрхэ, дэлгэрхэ аргань угаа түргэн гэжэ мэдэхэ хэрэгтэй. Сэхэ харилсаанhаа гадуур хубсаhа хунараар, унаагаар, шубуудай ба шумуулнуудай hабараар, агаараар, эдеэ хоолоор дамжаха аргатай. Эбэртэ бодо мал, гахай, хонин, ямаан, адууhан, нохой, тэмээн зэрлиг амитадhаа халдадаг. Шүлхы мал адууhанда ехэ хүндөөр хүрэдэг.
Тойрогой дэбисхэр дээрэ 2001 онhоо эхилээд, хонин, мал, адууhан барандаа таригдажа эхилээ hэн. Жэл бүри федеральна бюджедhээ 2,5-4,5 миллион түхэригэй 155-200 мянган вакцинанууд ерэдэг байха юм. Малай бэеын иммунитет hайн байлгахын тула нэгэ толгой 4 дахин таригдадаг байгаа. Тойрогой ветеринариин албанай мэргэжэлтэд 2009 онhоо эхилээд, жэл бүри шүлхы үбшэнhөө мал һэргылгын тарилга хэхэ гэhэн шиидхэбэри гаргаа. Энэ жэлэй үбэл зээрэнүүдэй олоор ерэhэн ушар гайхалгүй. Забайкалиин тала дайдаар зээрэнүүд шэнэ бэлшээриеэ олоно гээшэ. Тойрогоймнай ветеринариин албанууд олондо мэдээсэл тараадаг хэрэгсэлнүүдээр ажаhуугшадтаа ойлгууламжын хүдэлмэринүүдые ябуулна. Ононой, Оловяннын аймагуудтай зэргэлээд ажаhуудаг тойрогой хүдөө нютагуудай хонишод, малшад, ажахынуудай ажалшад, ангуушад бултадаа hэргылэмжэтэй байдаг болоо.
Эрдэни ЧИМИТДОРЖИЕВ.
