Гансал лама санаартан ажаһуудаг байгаа
Амидхааша нютагай хүдөөгэй музейн захирал Долгор Батомункуева Агын МТС-эй байгуулагдаһан түүхэ, холын үе сагуудта хамтын ажалда ябаһан зон тушаа баримтануудые, дансануудые наринаар хадагалжа ябадаг. Долгор Цымпиловна түүхэтэ материалнуудые олон жэлдэ дансалжа, тэрэнь юунһээшье сэнтэй баялиг болонхой. Тэрэнэй бэлдэһэн дансануудтай танилсахада, тэбхэр 90 жэл соо Амидхааша ута зам гаталжа, өөрын баян түүхэтэй болоһон юм.
Һууринай түүхын хуудаһа ирахада, 1933 он болотор Амидхаашада гансал дасанда алба хаадаг лама санаартан ажаһуудаг байгаа. Хадын үбэрһөө урагшаа Агын гол хүрэтэр үрхэлжэ ламанарай гэрнүүд зогсохо. Тэрэл ондо МСС-эй байгуулагдаһан сагһаа Амидхааша нютагай түүхэ эхилнэ. Машинна станци анхан Адуун-Шулуунда хүдэлжэ байһанаа, Амидхаашада шэнээр байгуулагдаа. Адуун-Шулуунда байһан техникэ асарагдаа. 1937 ондо үбһэ сабшадаг станци МТС гэжэ нэрлэгдэдэг болоо. Хүдөө һуурин арад зоной дунда Булагта гэжэ нэрлэгдэдэг байһан юм. Юундэб гэхэдэ, дүтэ шадархи газар дороһоо хүхэ булаг бурьялжа гарадаг байгаа. 1958 ондо Агын МТС-эй нэрэ дахяад хубилгагдажа, трактор заһабарилдаг станци (РТС) гэжэ нэрэтэй болоо ха. Гурбан жэл үнгэржэ, РТС байһанаа, «Сельхозтехника» гэжэ нэрлэгдээ. Амидхаашада аймагай хүдөө ажахын техникэ заһабарилагдадаг газар олон жэлэй туршада амжалтатай хүдэлһэн байна. 1986 ондо Агроремтехпредприятие (АРТП) гээд нэрэнь дахяад һэлгүүлэгдээ.
Агын МТС-тэ трактористнууд, комбайнернууд, жолоошод, тоо бүридхэгшэ, инженер, түмэршэ дархашуул, слесарь ба бусад мэргэжэлтэй зон ажаллаһан. Тэдэнэй дунда гүрэн түрын шагналнуудта, нэрэ зэргэнүүдтэ хүртэһэн зониие тоолохо болоо һаа угаа олон юм: «Тунга газар ашаглаһанай түлөө» медальда Токтохожаб Бадмаев, Дарма Жалсанов, Александр Шильников, Василий Голубков, Радна Дармаев, Батомунко Дондоков, Сампил Долсонов, Дондок Дугаров г.м. Иимэ медаляар Амидхаашын аяар 63 ажаһуугшад шагнагдаһан байна.
Тэрэ үедэ МСС-эй техникэ болон хүдөө ажахыда хабаатай бусад машина, түхеэрэлтэнүүдые заhабарилха дулаан бокснуудые, тэрэ үеын эрхэ байдалда таарама мастерскойнуудые барюулха ехэхэн хэмжээнэй ажалнууд ябуулагдадаг байhан. Гүрэнэй удха шанартай шухала хэрэгтэ дүй дүршэлтэй, шадабари ехэтэй уран дархашуул элдэб нютагуудhаа олоор хабаадуулагдаhан. Агын МТС-тэ гэр бүлөөрөө хэдэн үе ажаллаһан зон бии. Жэшээлхэдэ, Левченкотэн гэжэ Амидхаашада мэдээжэ айлайхи байһан. Павел Левченко абатаяа Агын МТС-тэ жолоошоноор хүдэлһэн юм. Павел Агын СХТ-дэ залуугаар ажалда орожо, шэнэ «КамАЗ» унаада һууһан. Тэрэ абатаяа унаагаар хэдэн олон модо зай гаталһан шуу. Тэрэ үедэ суг ажаллаһан зон шэн, нарин айл байһыень тэмдэглэдэг гээшэ. Тэрэ бүлын одхон Юрий баһал СХТ-дэ бүхы наһаараа жолоошоноор ажаллаһан габьяатай.
Үшөө нэгэ бүлэ тушаа дурдая. Амидхаашада Столповских Валентин, Виктор, Алексей, Михаил гэжэ ажалша бэрхэ аха дүүнэр механизатораар, жолоошоноор, түмэршэ дарханаар ажаллаһан. Һаатаһан гусенична тракторнуудые, комбайнуудые, «ДТ-75» түхэлэй техникэ заһабарилдаг байһан. Токарна цех соо тракторнуудай мотоор, подшипник г.м. хэрэгсэл тошыдог һэн. Гартаа дүйтэй, бэрхэ, ажалша хүбүүд байһыень аха үеын зон дурсадаг.
Агын МТС-эй захиралай тушаалда олон хүн хүдэлжэ, аймагай, нютагай түүхэдэ нэрээ оруулһан байна. Хэд бэ гэбэл, Санжи Доржиев, Нима Хандажапов, Цыбен Харанохоев, Кишигто Цыренжабон, Балдан Базарон, Павел Ангаткинов, Чимбу Цыренов, Михаил Боргонцов, Леонид Зубов, Георгий Абрамов, Павел Супранович, Алексей Швецов, Бадма Цыренов, Чимитдоржи Жамьянов, В.Верхотуров, Александр Шильников, В.Писарев, Бадмацырен Дамдинов, Аюша Дулмаев, Бато Болотов, Цыдып Цыбиков, Жаргал Цыбенов, Алексей Монсонов ба бусад ажаллаһан намтартай.
Амидхааша нютагай хүдөөгэй музей даагша Долгор Батомункуева нэгэ хүнэй намтар тушаа бидэндэ хөөрэжэ үгөө. Хэн гээшэб гэхэдэ, Амидхаашада бүхы наһаараа ажаhууһан ажалай ветеран, дайнай үедэ ара талын хүдэлмэридэ ябаhан Бадмацырен Дамдинов болоно. Тэрэ наhан соогоо ажал хэрэгтээ абьяас бэлигтэйгээр хандажа, аша габьяа туйлажа, арад зонойнгоо хүндэдэ, гүрэн түрын шан хайрануудта хүртэhэн хүн. 1954 ондо Агын МТС-тэ ахалагша механигаар хүдэлһэн. Тойрогой бэлигтэй хүтэлбэрилэгшэ ябаhан Бадма Цыреновэй тэрэ үедэ Агын МТС-эй захиралаар хүдэлжэ ябахада, Бадмацырен Дамдинов механигаар ажаллаһан юм. Тэрэ Бадма Цыреновтэй дүтын нүхэд ябаа бэлэй.
Һүүлээрнь Агын хүдөө ажахын хүтэлбэриин зууршалалгаар «Мир» колхоздо хүдэлхэеэ эльгээгдэһэн байгаа. Бадмацырен Дамдинов Сахюуртада парторгоор ажаллаад, түрүүлэгшэ болохо тухайнь дурадхал орожо, удангүй тэрэ тушаалда дэбжүүлэгдээ. «Мир» колхоздо хоёр жэл түрүүлэгшын тушаал эзэлжэ ябаа. Удаан саг соо хүдэлөөшьегүй hаа, ажахын хүгжэлтэдэ оруулhан хубитань горитойхон байха гэхэдэ, алдуу болохогүй. Бага наhанhаа хүдөө нютагта үндыhэн хүбүүн, эрдэм hургуулитай мэргэжэлтэн Бадмацырен Цыдыповичэй ябуулhан ажал альган дээрэ харагдаhандал тобойгоо hааб даа. Тэрэ үедэ колхозые хүтэлбэрилхэнь бэлэн байгаагүй: малай хоол үйлэдбэрилхэ тухай асуудал шиидхэнгүй, малай тоо олошоруулха түсэб табигдадаг байгаа ха юм. Колхозой хонидые, эбэртэ бодо мал, адуун, гахай болон тахяануудые олон болгохо зорилго дээрэ хүдэлөө. Тус ажахын хүгжэлтэ түлэг дундаа ябаа. Таряан ажахыда онсо анхарал хандуулжа, агротехникэ hайжаруулха, үтэгжүүлгэ хэжэ, үндэр ургаса абахын тула ехэл ажал ябуулаа. Сэдьхэл hанаагаараа нютаг руугаа таталдадаг тула Бадмацырен аха Агынгаа МТС-тэ бусажа, наhанайнгаа амаралтада гаратараа хүдэлhэн намтартай. Бусажа ерэхэдэнь, суг хүдэлдэг нүхэдынь баяртайгаар угтажа абаhан гэхэ.
(Үргэлжэлэлынь 6-дахи дугаарта уншахада болохо).
Эрдэни ЧИМИТДОРЖИЕВ.
