Августын 13-да Физкультурнигай үдэр тэмдэглэгдэнэ. Энэ үдэрөөр дашарамдуулан, Агын Буряадай тойрогой тамирай ажал хорёод жэл амжалтатай ударидажа, мүнөө наһанайнгаа амаралтада гаранхай Баир Цыренович Гомбоев тухай хөөрэе.
Тамирай ветеран Баир Гомбоевые Агын тойрогто таниха, мэдэхэгүй хүн хомор юм. Ажалай баян намтартай Баир Гомбоев Агын аймагай Һүдэнтэ нютагта 1956 ондо юрын ажалша малша айлай бүлэдэ түрэһэн. 1963 ондо нютагайнгаа һургуулиин шаби боложо, эрдэм шудалжа эхилээ һэн. Тэрэ һурагша ябахадаа, тоо бодолгодо ехэ бэрхээр һураһан. Багшанарай дунда магтаалтай, үетэн нүхэдтөө хүндэтэй ябаа. Наймадахи ангиин һурагша ябахадань, Номгон далайн уһан сэрэгэй флодто алба хааһан залуу багша Дашинима Цыденов Һүдэнтэ нютагаа хүдэлхэеэ ерээ. Залуу мэргэжэлтэн физикэ заахын хажуугаар үхибүүдтэ уран һайханай, тамирай хэшээлнүүдые ябуулдаг байгаа. Д.Цыденов Баир Гомбоевой классай хүтэлбэрилэгшэ боложо, ехэнхи сагаа үхибүүдтэй үнгэргэдэг байһан. Хүүгэдтэй хүдөө гаража, санаар ябуулха, сэбэр агаарта гүйлгэхэ, тамирай байшан соо волейбол, баскетбол наадуулха. Тэрэ үеын хүүгэд Баир Гомбоев, Базар-Садо Дашидондоков, Раднажаб Бороев, Амгалан Аюров, Должинжаб Дашинимаева багшанараа дахажа, үдэшэ орой болотор бэеэ һоридог байгаа. «Цыденович гэртээ ошодог байһан юм гү, али үгы гү, маанадаар стадион дээрэ, хүдөө байгаалида бэеэ һорижол ябаха», - гэжэ Баир Цыренович тэрэ сагые дурсан һанана.
Б.Гомбоев.
Баир Гомбоев дунда һургуу-лиин һүүлээр Эрхүүгэй хүдөө ажахын институдай оюутан болоод һуража байтараа, дээдэ һургуулияа орхиһон байна. Тиин Шэтын багшанарай дээдэ һургуулида тамиршанай мэргэжэл шэлэжэ, табан жэл һураа. Тэрэ үедэ олон үетэниинь Шэтэдэ һуража байгаа. 1978 ондо дээдэ һургуулияа түгэсхэжэ, түрэл нютагаа бусаад, физкультурын багшаар ажалайнгаа намтар эхилээ һэн. Нютагаа багшалхаяа ерэхэдэнь, тамирта эльгэлүүлһэн Дашинима Цыденов һургуулиин захиралаар хүдэлжэ ябаа. Һаял багша шаби ябаһан хоёр эдир үетэнэй энхэ элүүр ябаха хэрэгтэ суг оролдожо, ажалаа улам эршэдүүлэн хүдэлөө. Хоюулан нютагайнгаа хүбүүд басагадые суглуулжа, үглөө бүри гүйдэл эмхидхэдэг болобо. Залуушуулай дундаһаа шуран шамбай, хурдан атледүүд гаража эхилээ бшуу. Удангүй «Һүдэнтэ-Аршаан» гэһэн зайда наһанай бүлэгүүдээр тамиршадай хоорондо марафон эмхидхэгдэжэ, олон хабаадагшад хурданаа элирүүлдэг байха. Баир Цыреновичэй хэлэһээр, тэрэ холын сагта хүдөө нютагуудай һургуулинуудай һурагшадай хоорондо мүрысөөн гэжэ мүртэй болохогүй. Өөрөө шаби ябахадаа, хүндэ ашаанай унаада һуужа, хүршэ Зүдхэли, Согто-Хангил, Будалан нютаг мүрысэхэеэ һайсал ошодог байһан аабза. Түрэл Һүдэнтэеэ түлөөлжэ, Агын аймагай, тойрогой зунай спартакиадануудта оло дахин хабаадажа, түрүү һууринуудта гарадаг байгаа. Гар бүмбэгэ сохилгоор Агын аймагай абарга болоһон. Волейбол наадаха, дүтые гүйхэ... 100 метрэй зай 11,5 секунда соо гүйдэг байһан. Тэрэ үедэ үсөөн лэ тамиршад иимэ дүн харуулдаг байха. Шэтын можын «Урожай» клубай шанда хүртэжэ, абарга болоһон габьяатай. Һүдэнтынхид аймагай, тойрогой «Зунай нааданда» хори гаран жэлдэ шүүгдэхэ гээшые мэдэдэггүй һэн. Эндэ багша, физкультурник Баир Гомбоевой хубита ехэ юм. Тэрэнэй нютагтаа амжалтатай ажаллажа байтарынь, Агын аймагай комсомолой нам ниитын ажалда хүдэлхыень дуудаа бэлэй. Намай ажалда ябажа байтараа, Будаланай һургуулиин захиралай тушаалда томилогдоо. Будаланда 3 жэл хүдэлөөд, түрэл Һүдэнтэеэ бусажа, нютагай зоной найдалда хүртэжэ, захиргаанай толгойлогшоор һунгагдаа һэн. Залуу хүтэлбэрилэгшэ арад зонтоёо үгэ нэгэтэй ажаллажа, нютагайнгаа байдал һэргээхэ, өөдэнь татаха хэрэгтэ нилээд хубитаяа оруулаа. Үнгэрэгшэ зуун жэлэй хүндэ хүшэр 90 гаран онуудта залуу хүтэлбэрилэгшэ нютагай захиргаанай жолоо шанга баряад ябаа.
Баир Цыренович Шэтэдэ һуража байхадаа, бэлигтэй хүтэлбэрилэгшэ Баир Жамсуевтай танил байһан. Баир Баясхаланович тэрэ үедэ засаг хүтэлбэрилхэ өөрын команда байгуулаа. Тэрэ нэгэтэ Б.Гомбоевтой уулзажа, Агын автономито тойрогой физическэ культурын ба аяншалгын хорооной түрүүлэгшээр хүдэлхыень дурадхаһан байха юм. Тэрэ дурадхалдань Баир Цыренович зүбшөөлөө үгэжэ, харюусалгатай ажалда хүдэлжэ эхилһэн намтартай. 1997 ондо тэрэ гэр бүлэеэ Ага зөөлгөө. Баир Жамсуевай Агын Буряадай автономито тойрогой Захиргаанай Толгойлогшо болоод байхада, мүнгэн хомор, мүрысөөнүүд мүртэй болохогүй. Хүдөө нютагуудай тамирай байшанууд түлигдэхэгүй, бэеэ һорихо хэрэгсэл хомор, тамирай хэшээлнүүд, секцинүүд үсөөн ябуулагдаха. Иимэ хүндэ хүшэр байдал тохёолдоод байгаа. Баир Баясхаланович эдир үетэнэй бэеэ һорихо эрхэ нүхэсэл байгуулха, тамирай байшануудые барюулха, тамирай олон янзаар мүрысөөнүүдые эмхидхэхэ зорилго табиһан байна. Шатар, бокс, теннис г.м. тамирай янзануудаар секцинүүд үнгэргэгдэхэгүй. Тиихэдэнь тойрогой Захиргаан арга боломжо бэдэржэ, Улаан-Үдэһөө бэрхэ багшанарые, һоригшодые урижа эхилээ. Тэдэниие гэр байраар хангаа.
Дэлгэрэнгыгээр "Толоной" 31-дэхи дугаарта.
Эрдэни ЧИМИТДОРЖИЕВ.
